Bạn được dùng tên của mình hoặc tên người thân làm nhãn hiệu, miễn dấu hiệu có khả năng phân biệt và không trùng với nhãn có trước; dùng tên, hình ảnh người khác cần có sự đồng ý; còn tên thật, biệt hiệu, bút danh, hình ảnh của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân thì Luật Sở hữu trí tuệ không cho đăng ký làm nhãn hiệu. Tên và hình tượng nhân vật trong tác phẩm của người khác đã được biết đến rộng rãi cũng không được đăng ký nếu chưa được phép.
Đặt nhãn theo tên người là truyền thống lâu đời của hàng quán Việt Nam: tên bà, tên mẹ, tên ông chủ. Cách đặt này tạo cảm giác gần gũi, nhưng có những giới hạn pháp lý mà người đặt tên ít để ý, nhất là khi tên đó trùng với người khác, khi dùng tên người nổi tiếng, hay khi doanh nghiệp đổi chủ. Mọi tên trong bài là ví dụ giả định.
Dùng chính tên mình hoặc tên người thân
Không có quy định cấm cá nhân dùng tên mình làm nhãn hiệu. Một cái tên như "BÀ SÁU HẠNH" cho bánh mứt, hay "CHÚ TƯ LỘC" cho dịch vụ sửa xe, thường được coi là dấu hiệu có khả năng phân biệt, vì đó là tên riêng, không mô tả sản phẩm. Thẩm định viên vẫn đối chiếu với nhãn có trước như mọi đơn khác.
Vấn đề hay gặp nhất không nằm ở luật mà ở thực tế: tên người Việt trùng nhau rất nhiều. Hàng trăm quán ăn có thể mang tên "Bà Hai", "Cô Ba" kèm tên món. Nếu tên bạn định đăng ký quá phổ biến trong ngành, khả năng đã có người đăng ký trước là cao, và khi được cấp, phạm vi bảo hộ cũng không rộng vì người mua đã quen thấy nhiều cơ sở cùng tên.
Một họ phổ biến đứng một mình thường bị đánh giá yếu, vì nhiều người cùng mang họ đó và có nhu cầu chính đáng dùng tên mình trong kinh doanh. Ghép họ tên đầy đủ, thêm biệt danh riêng hoặc một hình nhận biết là cách làm cho dấu hiệu mạnh hơn. Khi dùng tên người thân còn sống, như tên mẹ, tên dì, nên có văn bản đồng ý của họ để tránh tranh cãi về sau trong gia đình.
Tên và hình ảnh người khác: từ quyền nhân thân đến nguy cơ mất văn bằng
Quyền đối với tên và hình ảnh. Bộ luật Dân sự bảo vệ quyền của cá nhân đối với họ tên và hình ảnh của mình. Dùng tên, ảnh chân dung người khác cho mục đích thương mại mà không được đồng ý là xâm phạm quyền nhân thân, độc lập với việc có được cấp văn bằng hay không.
Người nổi tiếng. Dùng tên ca sĩ, diễn viên, vận động viên hay người có ảnh hưởng trên mạng làm nhãn mà không được phép thì vừa xâm phạm quyền nhân thân, vừa dễ bị coi là gây hiểu lầm rằng người đó bảo trợ hoặc liên quan tới sản phẩm. Thư đồng ý bằng văn bản, nêu rõ phạm vi dùng, là giấy tờ nên có trước khi nộp đơn.
Người đã mất. Với người đã mất, người thân thích hoặc người được giao quyền có thể lên tiếng bảo vệ tên, hình ảnh. Nhãn dùng tên một nghệ sĩ đã mất mà không hỏi ý gia đình có thể dẫn tới tranh chấp kéo dài.
Văn bằng có thể bị huỷ. Thẩm định viên không phải lúc nào cũng phát hiện được tên trong đơn là tên một người có thật. Nhưng nếu văn bằng được cấp trái quy định, người có quyền có thể yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực. Giá trị của một nhãn hiệu dựa trên tên người khác mà không có sự đồng ý vì vậy rất mong manh.
Nhóm tên luật không cho đăng ký: lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân
Luật Sở hữu trí tuệ liệt kê dấu hiệu trùng hoặc tương tự tới mức gây nhầm lẫn với tên thật, biệt hiệu, bút danh, hình ảnh của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân của Việt Nam và nước ngoài vào nhóm không được bảo hộ dưới danh nghĩa nhãn hiệu. Đây là quy định cấm, không phải vấn đề khả năng phân biệt, nên dù nhãn có đẹp, có được dùng lâu cũng không thay đổi được.
Trong thực tế, nhóm này bao gồm các nhân vật lịch sử, những người được ghi nhận rộng rãi về đóng góp cho đất nước, văn hoá, khoa học. Nhiều tên đã được đặt cho đường phố, trường học; việc một tên xuất hiện trong địa chỉ hằng ngày không làm nó trở thành tên thường có thể dùng làm nhãn.
Một điểm hay bị bỏ qua là hình ảnh: logo vẽ chân dung cách điệu một nhân vật lịch sử, dù không ghi tên, vẫn có thể rơi vào nhóm này. Khi phân vân một người có thuộc nhóm danh nhân hay không, cách an toàn là chọn tên khác, thay vì tranh luận với cơ quan thẩm định sau khi đã in bao bì.
Tên và hình tượng nhân vật trong tác phẩm
Nhân vật trong truyện, phim, hoạt hình, ứng dụng giải trí thường là kết quả sáng tạo được bảo hộ quyền tác giả. Luật không cho đăng ký nhãn hiệu trùng hoặc tương tự với tên nhân vật, hình tượng nhân vật trong tác phẩm thuộc quyền tác giả của người khác đã được biết đến rộng rãi trước ngày nộp đơn, trừ khi được chủ sở hữu tác phẩm đồng ý.
Hai điều kiện cần lưu ý là "thuộc quyền tác giả của người khác" và "đã được biết đến rộng rãi". Nhân vật do chính bạn hoặc nhân viên của bạn sáng tạo thì bạn có quyền, nhưng nên có hợp đồng hoặc văn bản xác định quyền tác giả thuộc về doanh nghiệp. Nhân vật trong cổ tích, truyền thuyết dân gian không thuộc quyền tác giả của ai, nên không vướng quy định này; tuy vậy vì ai cũng dùng được, phạm vi độc quyền khi đăng ký cũng hẹp.
Tình huống hay gặp ở doanh nghiệp nhỏ là vẽ mascot "na ná" một nhân vật hoạt hình nổi tiếng cho cửa hàng đồ trẻ em. Dù đổi màu, đổi tên, nếu hình tượng vẫn gợi rõ nhân vật gốc, đơn có nguy cơ bị từ chối hoặc văn bằng bị huỷ sau này, chưa kể nguy cơ bị kiện về quyền tác giả.
Nhãn mang tên người sáng lập: nghĩ trước chuyện về sau
Nhiều doanh nghiệp gia đình lấy tên người sáng lập làm nhãn, rồi nhiều năm sau mới phát sinh câu hỏi: khi người đó rút vốn, khi anh chị em chia tách cơ sở, hay khi bán doanh nghiệp cho người khác, ai được giữ cái tên? Pháp luật sở hữu trí tuệ trả lời theo văn bằng: ai là chủ sở hữu ghi trên văn bằng thì người đó có quyền đối với nhãn hiệu. Nhưng quyền nhân thân đối với tên vẫn gắn với con người cụ thể.
Xung đột thường xảy ra khi văn bằng đứng tên doanh nghiệp, còn người mang tên lại rời đi và muốn mở cơ sở mới dùng chính tên mình. Ngược lại, nếu văn bằng đứng tên cá nhân, doanh nghiệp có thể rơi vào thế phải xin phép hoặc trả tiền để tiếp tục dùng nhãn mình đã xây dựng.
Không có đáp án chung cho mọi gia đình, nhưng có một nguyên tắc: thoả thuận bằng văn bản ngay từ lúc nộp đơn sẽ dễ hơn nhiều so với lúc quan hệ đã căng thẳng. Văn bản nên nói rõ ai đứng tên, người mang tên đồng ý cho doanh nghiệp dùng tên tới khi nào, và chuyện gì xảy ra nếu một bên rút lui. Thủ tục chuyển nhượng, li-xăng tại Cục khi đã có thay đổi được trình bày ở chuyên mục riêng của trang.
Bảng tình huống nhanh
Tóm tắt các trường hợp thường gặp và giấy tờ nên chuẩn bị:
| Tình huống | Có đăng ký được không | Nên chuẩn bị |
|---|---|---|
| Tên chính chủ đơn (cá nhân) | Thường được, nếu không trùng nhãn có trước | Bản tra cứu sơ bộ |
| Tên người thân còn sống | Thường được | Văn bản đồng ý của người đó |
| Tên, ảnh người nổi tiếng còn sống | Chỉ khi được người đó đồng ý | Thư đồng ý nêu rõ phạm vi, thời hạn |
| Tên, ảnh người đã mất | Rủi ro, tuỳ quan hệ và sự đồng ý của người có quyền | Ý kiến của người thân thích hoặc người được giao quyền |
| Tên, hình lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân | Không được | Chọn tên khác |
| Nhân vật trong tác phẩm của người khác đã nổi tiếng | Chỉ khi chủ sở hữu tác phẩm đồng ý | Văn bản đồng ý hoặc hợp đồng |
| Nhân vật do doanh nghiệp tự sáng tạo | Thường được | Hợp đồng xác định quyền tác giả |
Bảng chỉ là định hướng chung. Tình huống có yếu tố tranh chấp gia đình, người nổi tiếng hay tác phẩm có bản quyền giá trị lớn nên được xem xét kỹ hơn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà giấy tờ trước khi nộp.
Chuẩn bị trước khi nộp đơn có tên hoặc hình người
Những việc dưới đây tốn ít thời gian nhưng giúp tránh rủi ro lớn về sau, nhất là khi nhãn hiệu sẽ gắn với doanh nghiệp nhiều năm:
- Xác định tên, hình trong dấu hiệu là của ai, người đó còn sống hay đã mất, có thuộc nhóm luật cấm không.
- Lấy văn bản đồng ý của người có tên, hình ảnh, hoặc của người có quyền nếu người đó đã mất; nêu rõ phạm vi dùng làm nhãn hiệu.
- Quyết định ai đứng tên chủ đơn: cá nhân mang tên hay doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp đứng tên, văn bản đồng ý nên nói rõ việc này để tránh tranh cãi khi doanh nghiệp đổi chủ sau này.
- Với mascot, chân dung vẽ, ký hợp đồng với người thiết kế xác định quyền tác giả và quyền dùng làm nhãn hiệu.
- Tra cứu sơ bộ phần tên, nhất là khi tên phổ biến trong ngành, để biết khả năng trùng.
Lưu bản gốc các văn bản này cùng hồ sơ đơn. Chúng không nhất thiết phải nộp kèm đơn, nhưng là chứng cứ quan trọng nếu sau này có người phản đối hoặc yêu cầu huỷ văn bằng.
Câu hỏi thường gặp
Hai quán khác nhau cùng tên người thì ai được đăng ký?
Theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên, người nộp đơn hợp lệ trước thường được ưu tiên với dấu hiệu trùng, cho dịch vụ tương tự. Người dùng trước nhưng nộp sau chỉ có cơ sở phản đối khi chứng minh được nhãn của mình đã được sử dụng rộng rãi và thừa nhận từ trước, hoặc đơn kia nộp không trung thực; nếu không thì rất khó ngăn người đã có văn bằng.
Đăng ký tên thật của mình nhưng trùng nhãn người khác thì sao?
Trùng tên thật không phải lý do để được ưu tiên. Nếu đã có nhãn trùng hoặc tương tự cho hàng hoá, dịch vụ liên quan, đơn của bạn vẫn có thể bị từ chối. Cần thêm yếu tố riêng để tạo khác biệt.
Có đăng ký biệt danh mạng xã hội của mình làm nhãn hiệu được không?
Được, nếu biệt danh có khả năng phân biệt, không mô tả sản phẩm và không trùng nhãn có trước. Nhiều người bán hàng trực tuyến đăng ký biệt danh để giữ uy tín khi mở rộng kinh doanh.
Dùng tên nhân vật cổ tích cho đồ chơi có được không?
Nhân vật cổ tích dân gian không thuộc quyền tác giả của ai, nên không vướng quy định về nhân vật trong tác phẩm. Tuy vậy, tên quá quen thuộc có thể đã được nhiều người dùng, phạm vi độc quyền hẹp và nên kết hợp với yếu tố riêng.
Người nổi tiếng đồng ý miệng thì có đủ không?
Không nên dựa vào đồng ý miệng. Văn bản đồng ý ghi rõ dấu hiệu, sản phẩm, phạm vi, thời hạn và việc ai đứng tên văn bằng giúp tránh tranh chấp khi hợp tác kết thúc hoặc quan hệ thay đổi.
Logo vẽ chân dung người sáng lập có cần lưu ý gì?
Cần sự đồng ý của người sáng lập, và nên thoả thuận trước chuyện dùng tiếp hình ảnh nếu người đó rời doanh nghiệp. Hợp đồng với người vẽ cũng cần xác định quyền đối với bức vẽ.