Nhãn hiệu mô tả là dấu hiệu chỉ nói về chính hàng hoá, dịch vụ: thời gian, địa điểm, cách sản xuất, chủng loại, số lượng, chất lượng, tính chất, thành phần, công dụng, giá trị. Luật Sở hữu trí tuệ coi loại dấu hiệu này không có khả năng phân biệt, nên không bảo hộ riêng, trừ khi chủ nhãn chứng minh được nó đã đạt khả năng phân biệt qua quá trình sử dụng trước ngày nộp đơn.
Đây là lý do từ chối phổ biến nhất với doanh nghiệp nhỏ tự đặt tên, vì người bán hàng tự nhiên muốn cái tên "nói lên sản phẩm". Bài này giải thích vì sao luật chặn dấu hiệu mô tả, cách thẩm định viên phân biệt mô tả với gợi ý, và những cách cải tạo một cái tên mô tả để vẫn giữ được ý mà đủ điều kiện bảo hộ. Mọi tên trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao luật không cho độc quyền một từ mô tả
Lý do gốc nằm ở cạnh tranh. Nếu một người bán chè được độc quyền chữ "THƠM" cho chè, mọi người bán chè khác sẽ phải tránh dùng chữ ấy để nói về hàng của mình, dù chè của họ cũng thơm. Từ ngữ mô tả là của chung, ai cùng ngành cũng cần nó. Luật giữ những từ này ở trạng thái tự do để thị trường còn chỗ nói thật về sản phẩm.
Lý do thứ hai nằm ở chức năng của nhãn hiệu. Nhãn hiệu tồn tại để người mua biết hàng này của ai. Một dấu hiệu chỉ nói hàng ra sao không làm được việc đó, vì người mua đọc lên chỉ hiểu là lời quảng cáo về đặc tính, không nghĩ tới một nguồn gốc kinh doanh nào.
Hai lý do đó giải thích vì sao luật vẫn mở một cửa: nếu qua thời gian dài sử dụng, người tiêu dùng đã thật sự nghĩ tới một doanh nghiệp cụ thể khi thấy dấu hiệu, thì dấu hiệu đã có "nghĩa thứ hai" và có thể được bảo hộ. Cửa này hẹp và đòi chứng cứ nặng, được bàn trong bài riêng về khả năng phân biệt đạt được qua sử dụng.
Các loại dấu hiệu mô tả thường gặp trong đơn
Luật liệt kê nhiều kiểu đặc tính. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp nhất trong đơn của doanh nghiệp nhỏ, kèm ví dụ giả định để bạn nhận ra.
| Kiểu mô tả | Ví dụ giả định | Hàng hoá, dịch vụ đi kèm |
|---|---|---|
| Chất lượng | THƯỢNG HẠNG, CAO CẤP, CHUẨN | Gạo, cà phê, mỹ phẩm |
| Tính chất | GIÒN TAN, MỀM MỊN, SIÊU NHẸ | Bánh, khăn, vali |
| Thành phần | NGHỆ MẬT ONG, 100% CACAO | Mỹ phẩm, kẹo |
| Công dụng | NGỦ NGON, DIỆT KHUẨN, CHỐNG THẤM | Gối, nước rửa, sơn |
| Phương pháp sản xuất | Ủ CHUM, THỦ CÔNG, SẤY LẠNH | Nước mắm, đồ gỗ, trái cây sấy |
| Thời gian, số lượng, giá trị | 24H, COMBO 5, GIÁ TỐT | Giao hàng, bán lẻ |
| Đối tượng sử dụng | MẸ VÀ BÉ, DÂN VĂN PHÒNG | Đồ dùng, dịch vụ ăn uống |
Một dấu hiệu ghép từ hai từ mô tả, như "TƯƠI SẠCH" cho rau, thường vẫn bị coi là mô tả, vì tổng thể chỉ là một câu khen hàng. Ghép nhiều mô tả lại không tạo ra khả năng phân biệt.
Mô tả hay gợi ý: ranh giới thẩm định viên dùng
Dấu hiệu gợi ý là dấu hiệu khiến người mua liên tưởng tới đặc tính của hàng, nhưng phải qua một bước suy nghĩ, tưởng tượng mới ra. Dấu hiệu mô tả thì người mua hiểu ngay, không cần nghĩ. Ví dụ giả định: "CHỐNG THẤM" cho sơn là mô tả; "ÁO MƯA" cho sơn là gợi ý, vì phải hình dung bức tường mặc áo mới thấy liên quan tới chống nước.
Một phép thử hay dùng là đặt câu hỏi: nếu người khác cùng ngành muốn nói thật về sản phẩm của họ, họ có cần dùng đúng từ này không? Người bán sơn nào cũng có thể cần nói "chống thấm", nhưng gần như không ai cần nói "áo mưa" để quảng cáo sơn. Từ nào người cùng ngành cần dùng thì càng gần mô tả.
Phép thử thứ hai là đặt dấu hiệu bên cạnh hàng hoá cụ thể trong danh mục. Cùng chữ "ÁNH NẮNG", với kem chống nắng thì gần mô tả, với cà phê thì là gợi ý mơ hồ, còn với phần mềm kế toán thì gần như tuỳ ý. Vì vậy cùng một đơn có thể được chấp nhận cho nhóm hàng này nhưng bị từ chối ở nhóm hàng khác.
Ranh giới này không có công thức tuyệt đối, và kết quả thẩm định đôi khi khác kỳ vọng của chủ đơn. Khi bị từ chối vì lý do mô tả mà bạn tin dấu hiệu chỉ là gợi ý, văn bản trả lời phải lập luận đúng vào bước suy luận người mua cần đi qua, thay vì chỉ khẳng định "tên này độc đáo".
Từ mô tả bằng tiếng nước ngoài và từ viết tắt
Tiếng Anh thông dụng vẫn bị xét nghĩa. Luật nói rõ tên gọi, dấu hiệu mô tả "bằng bất kỳ ngôn ngữ nào" đều có thể bị xét. Những từ như "FRESH", "PREMIUM", "ORGANIC" đã quá quen với người mua Việt Nam, nên dùng cho rau, cà phê hay mỹ phẩm vẫn bị coi là mô tả.
Từ ghép tiếng nước ngoài không làm mất nghĩa. Viết liền "SUPERCLEAN" hay "BESTRICE" không biến từ mô tả thành từ tự đặt, vì người đọc tách ra được ngay. Kết quả tuỳ vào việc từ ghép đó có tạo ra một ấn tượng mới, khác với tổng nghĩa của các phần hay không.
Viết tắt của cụm mô tả. Chữ viết tắt mà người trong ngành ai cũng hiểu là một cụm mô tả hoặc một thuật ngữ kỹ thuật thì cũng khó được bảo hộ. Ngược lại, viết tắt của tên riêng doanh nghiệp, nếu không quá ngắn, thường ít gặp vấn đề mô tả hơn.
Ngôn ngữ ít người biết. Từ mô tả trong một ngôn ngữ mà đa số người mua Việt Nam không hiểu có thể không bị xem là mô tả theo nghĩa, nhưng lại có thể vướng quy định về chữ thuộc ngôn ngữ không thông dụng. Chuyện này được bàn kỹ trong bài về nhãn hiệu tiếng nước ngoài.
Cải tạo một cái tên mô tả thành dấu hiệu đủ điều kiện
Nếu bạn đã gắn bó với một cái tên mô tả, không nhất thiết phải bỏ hẳn. Có mấy hướng cải tạo, đi theo thứ tự từ ít tốn kém tới nhiều thay đổi:
- Thêm một yếu tố tự đặt hoặc tuỳ ý làm phần chính, ví dụ giả định "BÀ TƯ Ủ CHUM" thay cho "Ủ CHUM", rồi chấp nhận phần mô tả được ghi là không bảo hộ riêng.
- Thiết kế phần hình có tính sáng tạo, đủ để tổng thể dấu hiệu tạo ấn tượng riêng; phần chữ mô tả lúc này chỉ là phụ.
- Đổi từ mô tả sang từ gợi ý, giữ ý nghĩa nhưng buộc người mua phải liên tưởng, ví dụ giả định "MÂY TRẮNG" thay cho "SIÊU NHẸ" với chăn.
- Kiểm tra lại danh mục: có khi dấu hiệu chỉ mô tả với một vài sản phẩm, có thể bỏ những sản phẩm đó khỏi đơn hoặc tách sang đơn khác.
- Nếu đã dùng lâu và người mua thật sự nhận ra bạn qua cái tên, cân nhắc chuẩn bị hồ sơ chứng minh khả năng phân biệt đạt được qua sử dụng.
Dù chọn hướng nào, hãy nhớ phạm vi bảo hộ sau cải tạo thường hẹp hơn bạn tưởng. Người khác vẫn được dùng phần mô tả để nói về hàng của họ; bạn chỉ ngăn được việc bắt chước tổng thể hoặc phần riêng có khả năng phân biệt.
Ngành nào hay vấp dấu hiệu mô tả nhất
Thực phẩm, đặc sản. Người làm nông sản, đồ khô, nước chấm thường đặt tên theo cách làm và vùng nguyên liệu: phơi nắng, nhà làm, rẫy, vườn, kèm tên tỉnh. Mỗi yếu tố đều có nguy cơ mô tả hoặc chỉ nguồn gốc địa lý, ghép lại thì dấu hiệu gần như không còn gì riêng. Cách an toàn là có một tên riêng, như tên gia đình hay một từ tự đặt, làm phần chính.
Mỹ phẩm và đồ chăm sóc cá nhân. Tên ngành này hay nói thẳng công dụng và thành phần: trắng da, trị mụn, tinh chất, thảo dược. Ngoài rủi ro mô tả, những từ chỉ công dụng chữa bệnh còn có thể gây hiểu lầm và vướng quy định quảng cáo chuyên ngành, nên càng không nên đặt làm phần chính của nhãn.
Dịch vụ giao hàng, sửa chữa, vệ sinh. Tên dịch vụ thường chỉ tốc độ hoặc phạm vi: nhanh, 24 giờ, tận nơi, giá rẻ. Những yếu tố này mô tả chính dịch vụ, và vì dịch vụ không có bao bì, chủ doanh nghiệp càng dễ dồn hết vào phần chữ. Một hình biểu tượng riêng hoặc một tên tuỳ ý sẽ gánh phần phân biệt.
Giáo dục, đào tạo. Các cụm như "tiếng Anh giao tiếp", "luyện thi", "kỹ năng sống" là mô tả lĩnh vực. Trung tâm nhỏ hay ghép tên mình với cụm đó; phần được bảo hộ thực chất chỉ là tên riêng đứng trước, nên tên riêng ấy phải đủ mạnh.
Phần không được bảo hộ riêng: được gì, mất gì
Khi một dấu hiệu tổng thể có khả năng phân biệt nhưng chứa phần mô tả, văn bằng thường kèm ghi chú phần đó không được bảo hộ riêng. Nhiều chủ nhãn đọc ghi chú này như một thất bại, nhưng thực ra đó là cách luật cho phép bạn vẫn giữ cái tên quen thuộc trong nhãn mà không lấy đi từ chung của cả ngành.
Hệ quả thực tế: nếu người khác dùng chữ "Ủ CHUM" trên chai nước mắm của họ với logo và tên riêng khác hẳn, bạn khó coi đó là xâm phạm. Nhưng nếu họ dùng tên riêng gây nhầm lẫn với phần chính của bạn, hoặc bắt chước bố cục tổng thể, bạn có cơ sở để phản đối.
Bài học cho người đặt tên: giá trị pháp lý của nhãn hiệu nằm ở phần có khả năng phân biệt. Hãy đầu tư cho phần đó, làm cho nó nổi bật trên bao bì và trong quảng cáo, thay vì để phần mô tả chiếm chỗ chính rồi kỳ vọng nó được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Tên mô tả nhưng đã dùng nhiều năm thì có được bảo hộ không?
Có thể, nếu chứng minh được dấu hiệu đã đạt khả năng phân biệt qua sử dụng trước ngày nộp đơn, nghĩa là người tiêu dùng nhận ra nguồn gốc kinh doanh qua dấu hiệu. Thời gian dài chưa đủ; cần chứng cứ về phạm vi, mức độ nhận biết.
Từ khen chung chung như "VÀNG", "SAO" có bị coi là mô tả không?
Tuỳ hàng hoá và cách dùng. Những từ mang nghĩa khen chất lượng, xếp hạng, khi người mua hiểu là lời đánh giá thì thường bị coi là mô tả. Cùng từ đó dùng làm tên riêng tuỳ ý cho hàng không liên quan thì có thể khác.
Nhãn hiệu gợi ý có yếu hơn nhãn hiệu tự đặt không?
Về khả năng được cấp thì thường chấp nhận được, nhưng phạm vi bảo hộ hẹp hơn, vì dấu hiệu gần với ngôn ngữ chung. Khi so sánh với nhãn khác, phần gợi ý có thể được coi là yếu, ít trọng lượng trong đánh giá nhầm lẫn.
Có nên viết lệch chính tả để né mô tả không?
Không nên trông cậy vào cách này. Thẩm định xét cách người tiêu dùng đọc và hiểu, nên một từ viết lệch mà vẫn đọc ra từ gốc thường bị xử lý như từ gốc. Muốn thoát mô tả cần thay đổi về ý, không chỉ về mặt chữ.
Tên sản phẩm có từ "organic" thì có rắc rối gì thêm?
Ngoài chuyện mô tả, chữ chỉ hàng hữu cơ còn có thể bị coi là gây hiểu lầm nếu sản phẩm không đáp ứng điều kiện hữu cơ, và liên quan quy định ghi nhãn, chứng nhận chuyên ngành. Nên dùng khi đã có căn cứ và không đặt làm phần chính của nhãn.
Cùng tên, nhóm hàng này bị từ chối nhưng nhóm khác được cấp, có lạ không?
Không lạ. Khả năng phân biệt luôn xét theo từng hàng hoá, dịch vụ. Một từ có thể mô tả đặc tính của sản phẩm này nhưng không liên quan gì tới sản phẩm kia, nên quyết định khác nhau giữa các nhóm là bình thường.