Tên gọi thông thường là tên mà người trong ngành và người tiêu dùng dùng để gọi chính loại hàng hoá, dịch vụ đó, như "phở", "cơm tấm", "bánh tráng" với món ăn, hay "spa", "homestay" với dịch vụ. Luật Sở hữu trí tuệ không bảo hộ tên gọi thông thường, dấu hiệu và biểu tượng quy ước của hàng hoá, dịch vụ đã được dùng rộng rãi, thường xuyên, bằng bất kỳ ngôn ngữ nào.
Tên gọi thông thường khác dấu hiệu mô tả ở mức độ: dấu hiệu mô tả nói về một đặc tính của hàng, còn tên gọi thông thường chính là tên của hàng. Vì vậy nó nằm ở bậc thấp nhất trên thang khả năng phân biệt, và gần như không có đường quay lại. Bài này giải thích cách nhận diện, những chỗ người làm đơn hay vấp, và cả mặt ngược lại: làm sao để nhãn hiệu của bạn không bị dùng tới mức thành tên chung.
Tên gọi thông thường là gì và khác dấu hiệu mô tả ra sao
Hãy hình dung câu hỏi: "Đây là cái gì?" Câu trả lời tự nhiên nhất mà người bán, người mua cùng dùng chính là tên gọi thông thường. Với một tô nước dùng có bánh phở và thịt bò, câu trả lời là "phở". Với một căn phòng cho khách du lịch ở cùng chủ nhà, câu trả lời là "homestay". Không ai được độc quyền câu trả lời đó.
Dấu hiệu mô tả trả lời câu hỏi khác: "Cái này thế nào?" Ngon, sạch, nhanh, cao cấp là những đặc tính. Một dấu hiệu mô tả đôi khi có thể đạt khả năng phân biệt qua thời gian sử dụng dài, vì người mua dần hiểu từ đó như tên của một doanh nghiệp. Tên gọi thông thường thì rất khó, vì người mua vẫn dùng nó hằng ngày để gọi sản phẩm của mọi nhà sản xuất.
Trong thực tế đơn, tên gọi thông thường hay xuất hiện ở dạng ghép: tên riêng cộng tên món, tên riêng cộng tên dịch vụ. Phần tên món, tên dịch vụ được coi là không được bảo hộ riêng. Việc này không làm hỏng đơn, miễn phần tên riêng đủ khả năng phân biệt. Ví dụ giả định, dấu hiệu "PHỞ CÔ LIÊN" cho dịch vụ ăn uống được đánh giá dựa vào phần "CÔ LIÊN"; nếu có người khác mở "PHỞ CÔ LÊN" gần giống, câu chuyện xâm phạm nằm ở phần tên riêng, chứ không ở chữ phở mà ai cũng dùng.
Biểu tượng và hình vẽ quy ước của ngành
Biểu tượng nghề nghiệp. Cái kéo với tiệm tóc, chiếc răng với nha khoa, chén bát bốc khói với quán ăn, bánh răng với cơ khí là những hình quy ước, ai trong ngành cũng dùng. Vẽ chúng ở dạng thông thường thì không tạo ra khả năng phân biệt.
Hình ảnh chính sản phẩm. Một hình vẽ chân thực của con cá cho cửa hàng hải sản, ly cà phê cho quán cà phê, chiếc bánh mì cho tiệm bánh mì là hình chỉ hàng hoá. Hình như vậy thường bị xử lý giống tên gọi thông thường bằng hình.
Cách cải thiện. Biểu tượng ngành vẫn có thể là một phần của logo nếu được cách điệu thành hình ảnh riêng, kết hợp với chi tiết người xem nhớ được. Một chiếc kéo vẽ thành hình con chim, hay ly cà phê có hơi nước tạo thành chữ cái đầu tên quán, là những hướng có cơ hội.
Biểu tượng được pháp luật bảo vệ riêng. Có những biểu tượng nhìn giống quy ước nghề nhưng lại thuộc nhóm bị cấm hoặc được pháp luật bảo vệ riêng, ví dụ biểu tượng của tổ chức quốc tế hay dấu hiệu chữ thập đỏ. Với các hình này, câu hỏi không còn là khả năng phân biệt mà là có được phép dùng hay không.
Cách kiểm tra một từ có phải tên gọi thông thường hay không
Thẩm định viên không chỉ dựa vào từ điển. Bạn có thể tự kiểm bằng các nguồn tương tự trước khi nộp đơn:
| Nguồn kiểm | Câu hỏi đặt ra | Dấu hiệu cảnh báo |
|---|---|---|
| Từ điển tiếng Việt, từ điển chuyên ngành | Từ có được định nghĩa là tên một loại hàng không? | Có mục từ chỉ đúng loại hàng bạn bán |
| Cách người bán khác gọi sản phẩm | Các cửa hàng, sàn thương mại điện tử dùng từ này để gọi hàng của họ không? | Nhiều người bán độc lập cùng dùng |
| Tiêu chuẩn, quy chuẩn, văn bản ngành | Văn bản kỹ thuật có dùng từ này làm tên sản phẩm không? | Từ xuất hiện như tên chủng loại |
| Báo chí, sách ẩm thực, sách nghề | Tác giả có dùng từ như tên chung không? | Viết thường, không gắn với doanh nghiệp nào |
| Cách gọi vùng miền | Từ có phải tên địa phương của một món, một vật không? | Phổ biến ở một vùng dù nơi khác ít biết |
Điểm cuối hay bị bỏ qua. Một từ địa phương mà người ở thành phố lớn chưa nghe vẫn có thể là tên gọi thông thường với người tiêu dùng ở vùng đó, và thẩm định viên có thể xét cả nhóm người tiêu dùng này.
Tên gọi thông thường bằng tiếng nước ngoài và từ mượn
Luật nói rõ "bằng bất kỳ ngôn ngữ nào". Những từ như "coffee", "bakery", "pizza", "sushi", "spa", "café" đã quen với người Việt, dùng cho chính hàng hoá, dịch vụ tương ứng thì là tên gọi thông thường. Viết bằng tiếng Anh, tiếng Pháp không làm chúng trở thành tên riêng.
Từ mượn đã Việt hoá cũng vậy. "Bánh flan", "cà phê", "trà sữa", "sinh tố" là tên chung dù có gốc nước ngoài. Một số doanh nghiệp cố đặt tên bằng cách viết từ chung theo kiểu nước ngoài, như viết "KAFE" thay "cà phê", nhưng thẩm định xét cách người mua đọc và hiểu, nên các biến thể này thường vẫn bị coi là tên gọi thông thường.
Ngược lại, một từ nước ngoài có nghĩa hoàn toàn khác loại hàng, như một từ chỉ màu sắc, con vật hay hiện tượng thiên nhiên dùng cho đồ gia dụng, lại có thể là dấu hiệu tuỳ ý, khả năng phân biệt tốt. Câu hỏi luôn là: với chính sản phẩm này, từ đó có phải là tên gọi của nó không.
Một điểm thực tế nữa: khi dịch vụ nhắm tới khách nước ngoài, như khách du lịch, thẩm định viên có thể xét cả cách nhóm khách đó hiểu từ. Một từ tiếng Anh chỉ loại hình lưu trú hay ăn uống, dù một số người Việt lớn tuổi chưa quen, vẫn là tên chung với nhóm người dùng chính của dịch vụ. Vì vậy đừng lập luận rằng "người Việt không hiểu từ này" khi khách hàng thật sự của bạn hiểu rất rõ.
Khi nhãn hiệu của bạn có nguy cơ thành tên chung
Mặt ngược của câu chuyện là hiện tượng một nhãn hiệu rất thành công, được người tiêu dùng dùng để gọi cả loại sản phẩm, bất kể ai sản xuất. Trên thế giới đã có những trường hợp nhãn hiệu mất khả năng phân biệt theo cách đó, và trở thành từ chung trong ngôn ngữ hằng ngày.
Pháp luật Việt Nam hiện hành có quy định về việc chấm dứt hiệu lực văn bằng khi nhãn hiệu trở thành tên gọi thông thường của chính hàng hoá, dịch vụ đã đăng ký do hành vi hoặc do không hành động của chủ sở hữu. Khi gặp tình huống cụ thể, nên đối chiếu bản hợp nhất mới nhất của luật. Điều đó có nghĩa là chủ nhãn có trách nhiệm giữ cho nhãn của mình còn là nhãn, không để nó trôi thành tên chung.
Rủi ro này ít khi đến với doanh nghiệp nhỏ, nhưng lại hay gặp ở sản phẩm mới tạo ra một loại hàng chưa có tên. Khi bạn là người đầu tiên bán một thứ gì đó, người mua có xu hướng gọi luôn sản phẩm bằng tên nhãn của bạn. Nếu bản thân bạn cũng dùng tên nhãn như tên loại hàng trong quảng cáo, nguy cơ càng cao.
Lỗi hay gặp khi đơn chứa tên gọi thông thường
Để tên chung làm phần chính. Nhiều đơn đặt chữ "BÁNH MÌ" to, rõ ở giữa, còn tên riêng của tiệm nhỏ ở góc. Thẩm định viên nhìn vào sẽ thấy phần nổi bật nhất là tên chung, và cả dấu hiệu bị đánh giá yếu. Nên đặt tên riêng làm phần chiếm ấn tượng chính, tên món chỉ là dòng phụ.
Ghép tên chung với tên chung khác. Kiểu "CƠM TẤM SƯỜN BÌ" hay "TRÀ SỮA TRÂN CHÂU" chỉ là tên món đầy đủ. Ghép nhiều tên chung lại không tạo ra một dấu hiệu riêng, dù cụm chữ có vẻ dài và đặc biệt.
Đăng ký tên chung ở nhóm hàng rộng để "giữ chỗ". Có người nộp đơn cho một tên món phổ biến ở cả nhóm thực phẩm lẫn nhóm dịch vụ ăn uống với hy vọng được cấp ở đâu đó. Cách làm này tốn thời gian chờ và gần như chắc chắn bị từ chối ở các sản phẩm mà từ đó là tên gọi của chính sản phẩm.
Tin rằng tên chung ở nơi khác thì không sao. Một từ có thể là tên riêng ở một nước nhưng là tên chung ở Việt Nam, hoặc ngược lại. Thẩm định tại Việt Nam xét theo người tiêu dùng Việt Nam, kể cả những từ mượn đã quen thuộc ở đây.
Giữ cho nhãn hiệu không trôi thành tên chung
Một vài thói quen đơn giản giúp nhãn hiệu giữ được vai trò chỉ nguồn gốc, nhất là khi sản phẩm của bạn mới và chưa có tên gọi chung:
- Đặt ngay một tên gọi chung cho loại sản phẩm và dùng nó song song với nhãn hiệu, ví dụ giả định "bình giữ nhiệt VAMI" thay vì chỉ "VAMI".
- Không dùng nhãn hiệu như động từ hay danh từ chung trong quảng cáo, kiểu "hãy VAMI ngay" hoặc "mua một cái VAMI".
- Trình bày nhãn hiệu khác với phần chữ xung quanh: viết hoa, phông riêng, đặt ở vị trí cố định trên bao bì.
- Khi đại lý, nhà phân phối dùng tên nhãn như tên loại hàng, nhắc họ điều chỉnh bằng văn bản và lưu lại.
- Theo dõi cách báo chí, sàn thương mại điện tử gọi sản phẩm; nếu thấy tên nhãn bị dùng như tên chung, đề nghị sửa lại.
Những việc này cũng tạo chứng cứ cho thấy chủ nhãn đã chủ động giữ nhãn, nếu sau này có người yêu cầu chấm dứt hiệu lực với lý do nhãn đã thành tên gọi thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Quán phở có đăng ký nhãn hiệu có chữ "phở" được không?
Được, nếu dấu hiệu có phần riêng đủ khả năng phân biệt, như tên gia đình hay một tên tự đặt. Chữ "phở" sẽ được coi là phần không được bảo hộ riêng, người khác vẫn dùng được để gọi món của họ.
Tên món đặc sản của một vùng có đăng ký nhãn hiệu được không?
Tên món đã thành tên chung thì không được độc quyền. Nếu tên đó gắn với địa danh và chất lượng đặc thù của vùng, hướng đi phù hợp hơn có thể là nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lý, do tổ chức đại diện đứng tên.
Từ "homestay" hay "spa" có được làm nhãn hiệu không?
Dùng cho chính dịch vụ lưu trú hay chăm sóc sắc đẹp thì không, vì đó là tên gọi thông thường của dịch vụ. Những từ này chỉ có thể là phần phụ, đi kèm phần tên riêng của cơ sở.
Tên sản phẩm do mình nghĩ ra nhưng nay ai cũng gọi theo thì sao?
Nếu bạn đã đăng ký và nhãn còn hiệu lực, nhãn vẫn được bảo hộ cho tới khi có quyết định khác. Tuy vậy, cần có hành động để người mua và người bán khác không dùng tên đó như tên chung, tránh nguy cơ bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực.
Biểu tượng chiếc kéo cách điệu cho tiệm tóc có đăng ký được không?
Có cơ hội nếu cách điệu đủ riêng để người xem nhớ như một hình đặc trưng của tiệm, không chỉ như hình chiếc kéo. Hình kéo vẽ thông thường thì khó, vì đó là biểu tượng quy ước của nghề tóc.
Làm sao biết thẩm định viên coi từ của mình là tên chung?
Thông báo kết quả thẩm định sẽ nêu lý do và thường dẫn căn cứ, như từ điển hay cách dùng phổ biến trên thị trường. Nếu bạn không đồng ý, văn bản trả lời cần đưa chứng cứ ngược lại về cách người tiêu dùng hiểu từ đó.