Chữ cái, chữ số và hình hình học đơn giản đứng một mình bị Luật Sở hữu trí tuệ coi là không có khả năng phân biệt, trừ khi đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi với danh nghĩa một nhãn hiệu. Trên thực tế, những dấu hiệu này vẫn có thể được bảo hộ nếu được trình bày đặc biệt, kết hợp với yếu tố khác, hoặc nếu dãy chữ đủ dài để tạo thành một tổ hợp có thể đọc lên như một từ riêng.
Rất nhiều doanh nghiệp muốn đăng ký tên viết tắt hai, ba chữ cái của công ty, hoặc một con số gắn với sản phẩm. Bài này giải thích vì sao những dấu hiệu ngắn gọn lại bị xếp vào nhóm yếu, thẩm định viên nhìn vào đâu để quyết định, và bạn nên làm gì để tên viết tắt của mình có cơ hội được cấp văn bằng. Mọi ví dụ trong bài là tên giả định.
Vì sao dấu hiệu càng ngắn càng khó bảo hộ
Bảng chữ cái chỉ có vài chục ký tự, các chữ số chỉ có mười. Nếu một người được độc quyền chữ "K" hay số "9" cho một nhóm hàng, những người khác sẽ mất đi một phần công cụ cơ bản để đặt tên model, ký hiệu kích cỡ, phân loại hàng. Luật giữ những ký hiệu cơ bản này ở trạng thái dùng chung, giống như cách nó giữ từ ngữ mô tả.
Lý do thứ hai là người tiêu dùng ít khi nhớ một ký hiệu quá ngắn như dấu hiệu của riêng ai. Hai chữ cái in trên bao bì dễ bị đọc là mã sản phẩm, mã lô, ký hiệu dòng hàng. Muốn được coi là nhãn hiệu, dấu hiệu phải gây được ấn tượng "đây là tên của một nhà sản xuất", và các ký hiệu quá đơn giản thường không làm được điều đó.
Cùng logic áp dụng cho hình hình học đơn giản: một hình tròn, một hình tam giác, một đường kẻ, một ngôi sao năm cánh chuẩn. Những hình này xuất hiện khắp nơi như một phần trang trí, nên người mua không gắn chúng với một nguồn gốc kinh doanh cụ thể.
Các dạng hay gặp và cách thẩm định thường nhìn nhận
Kết quả cụ thể tuỳ vào từng đơn và hướng dẫn thẩm định hiện hành, nhưng xu hướng chung có thể tóm như sau:
| Dạng dấu hiệu | Ví dụ giả định | Xu hướng đánh giá |
|---|---|---|
| Một hoặc hai chữ cái viết thường, phông chữ phổ thông | TK, H | Thường bị coi là không có khả năng phân biệt |
| Dãy chữ cái không đọc thành từ | XRQT | Thường bị xem như ký hiệu, khó được chấp nhận nếu trình bày thông thường |
| Dãy chữ cái đọc lên được như một từ | TAMI, VORA | Thường được xét như một từ tự đặt |
| Chữ cái trình bày cách điệu, có bố cục riêng | Hai chữ lồng vào nhau thành một hình | Có thể được chấp nhận nhờ phần hình |
| Chữ số đơn hoặc dãy số ngắn | 7, 168 | Thường yếu, dễ bị coi là số lượng, model, giá |
| Chữ cái hoặc số kết hợp từ riêng | MAI AN 79 | Xét tổng thể, phần từ riêng gánh khả năng phân biệt |
| Hình hình học đơn giản | Hình tròn, hình vuông trơn | Không có khả năng phân biệt nếu đứng một mình |
Bảng trên chỉ là xu hướng, không phải luật cứng. Có dấu hiệu ba chữ cái vẫn được cấp, có dấu hiệu bốn chữ vẫn bị từ chối, tuỳ cách trình bày và tuỳ việc đã có nhãn tương tự trên thị trường hay chưa.
Trình bày đặc biệt: khi nào cách viết cứu được dấu hiệu
Phông chữ đẹp chưa đủ. Đổi sang một phông chữ có chân, chữ nghiêng hay in đậm không làm chữ cái trở nên đặc biệt, vì người xem vẫn chỉ thấy chữ cái đó. Cách trình bày phải tạo ra một hình ảnh mà người ta nhớ như một hình, không chỉ như một chữ.
Lồng ghép chữ thành biểu tượng. Hai chữ cái đan vào nhau, chữ cái biến thành hình con vật, đồ vật, hay chữ cái nằm trong một hình nền có bố cục riêng là những cách thường gặp. Khi đó thẩm định viên đánh giá dấu hiệu như một hình kết hợp chữ, và phần hình có thể gánh khả năng phân biệt.
Phạm vi bảo hộ đi theo phần đặc biệt. Nếu văn bằng được cấp nhờ cách trình bày, phạm vi bảo hộ chủ yếu nằm ở cách trình bày đó. Người khác dùng cùng hai chữ cái nhưng viết bình thường, trong bố cục khác, chưa chắc đã bị coi là xâm phạm. Đây là cái giá của dấu hiệu gốc yếu.
Màu sắc hiếm khi đủ. Tô màu cho một chữ cái không biến nó thành dấu hiệu có khả năng phân biệt. Nếu bạn yêu cầu bảo hộ màu, màu chỉ là một yếu tố bổ sung, còn câu hỏi chính vẫn là hình thể của dấu hiệu.
Hình hình học đơn giản và những hình quá quen thuộc
Ngoài hình tròn, hình vuông, hình tam giác, thẩm định viên còn nhìn với con mắt dè dặt vào những hình đã thành mô-típ chung: trái tim, ngôi sao, chiếc lá đơn giản, tia chớp, vương miện cơ bản. Chúng không bị cấm, nhưng khi vẽ ở dạng phổ thông, chúng khó tạo ấn tượng riêng.
Hình được coi là có khả năng phân biệt khi có chi tiết, tỷ lệ, cách phối hợp mà người xem nhận ra ngay đó là của một chủ thể cụ thể. Một chiếc lá được vẽ với gân lá tạo thành chữ cái đầu tên doanh nghiệp, hay một ngôi sao có cánh cách điệu kiểu riêng, là những hướng đi thường được chấp nhận.
Phần hình đơn giản còn hay xuất hiện làm khung, nền cho tên chữ. Trong trường hợp đó, thẩm định viên thường coi hình nền là yếu tố phụ, và khả năng phân biệt của cả dấu hiệu dựa vào phần chữ. Đừng tưởng một khung tròn quanh tên mô tả sẽ làm cho tên được bảo hộ.
Chữ số trong nhãn hiệu: model, năm, số lượng và số may mắn
Số chỉ model, kích cỡ. Những dãy như 300, X5, 2.0 rất dễ bị đọc là ký hiệu dòng sản phẩm, công suất, phiên bản. Với máy móc, xe cộ, thiết bị điện tử, chữ số kiểu này gần như luôn bị coi là mô tả hoặc không có khả năng phân biệt.
Số chỉ năm, thời gian, số lượng. Năm thành lập, số giờ phục vụ, số món trong combo là dấu hiệu chỉ thời gian, số lượng, nên rơi vào nhóm mô tả. Ghép năm vào sau tên riêng không có hại, nhưng phần năm không đóng góp gì cho khả năng phân biệt.
Số mang nghĩa may mắn trong văn hoá. Các dãy số được ưa chuộng vì cách đọc mang nghĩa tốt thường được nhiều doanh nghiệp dùng cùng lúc. Chúng không bị cấm, nhưng mức độ phổ biến khiến khả năng phân biệt thấp và nguy cơ trùng với nhãn có trước cao.
Số viết bằng chữ. Viết số thành chữ, như "BẢY SẮC", đôi khi chuyển dấu hiệu từ ký hiệu sang từ ngữ có nghĩa gợi ý. Cần xét xem cụm chữ đó có mô tả sản phẩm hay không, nhưng nhìn chung cụm từ có nghĩa dễ được chấp nhận hơn con số trơ trọi.
Chữ cái và ký hiệu đã có nghĩa quy ước trong ngành
Bên cạnh độ ngắn, nhiều chữ cái và ký hiệu còn vướng thêm vì đã mang một nghĩa quy ước trong ngành hàng. Khi đó chúng vừa yếu về khả năng phân biệt vừa mang tính mô tả. Những trường hợp hay gặp:
- Ký hiệu kích cỡ như S, M, L, XL trên quần áo, giày dép; người mua đọc là cỡ, không đọc là tên nhà sản xuất.
- Ký hiệu xếp loại như A, A+, loại 1 với nông sản, vật liệu xây dựng; người mua hiểu là hạng chất lượng.
- Ký hiệu hoá học, đơn vị đo như Fe, Zn, kg, ml đặt trên thực phẩm chức năng, phân bón, đồ uống; chúng chỉ thành phần hoặc khối lượng.
- Ký hiệu kỹ thuật như 4K, 5G, HD, LED trên thiết bị điện tử; đây là tên công nghệ hoặc chuẩn kỹ thuật, ai sản xuất loại hàng đó cũng cần nói tới.
- Chữ viết tắt của tên chủng loại, như những chữ người trong ngành dùng để gọi tắt một dòng sản phẩm.
Nếu tên viết tắt của doanh nghiệp tình cờ trùng với một ký hiệu quy ước như vậy trong đúng nhóm hàng mình bán, khả năng bị từ chối rất cao. Lúc đó nên đổi hướng sang tên đầy đủ hoặc một dấu hiệu kết hợp, thay vì cố bảo vệ dãy chữ ngắn.
Ngoại lệ "đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi"
Luật để ngỏ cửa cho chữ cái, chữ số, hình đơn giản đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi với danh nghĩa một nhãn hiệu. Trên thế giới, nhiều thương hiệu lớn chỉ gồm hai, ba chữ cái và được bảo hộ ở dạng chữ thường. Lý do không phải các chữ cái đó có gì đặc biệt, mà là qua hàng chục năm, người tiêu dùng đã gắn chúng với một doanh nghiệp.
Với doanh nghiệp nhỏ tại Việt Nam, cửa này hiếm khi mở. Muốn đi qua, bạn cần chứng minh việc sử dụng liên tục, trên phạm vi rộng, với doanh số, quảng cáo, mức độ người tiêu dùng nhận biết đủ thuyết phục. Một cửa hàng dùng tên viết tắt ở một vài tỉnh trong vài năm thường chưa đạt mức đó.
Vì vậy, chiến lược thực tế là nộp đơn cho dấu hiệu có trình bày đặc biệt hoặc kết hợp với tên đầy đủ ngay từ đầu, rồi tích luỹ chứng cứ sử dụng. Khi thương hiệu đủ lớn, bạn có thể cân nhắc nộp thêm đơn cho dạng chữ viết tắt trơn, kèm hồ sơ chứng minh.
Chọn hướng đi khi muốn bảo hộ tên viết tắt
Nếu doanh nghiệp đã quen dùng tên viết tắt hai, ba chữ cái, có thể đi theo các bước sau để giảm rủi ro:
- Xác định tên viết tắt có đọc lên được như một từ hay không. Dãy đọc được thường có lợi thế hơn dãy phải đánh vần từng chữ.
- Thiết kế phiên bản logo cách điệu cho tên viết tắt, có bố cục và chi tiết riêng, thay vì chỉ đổi phông chữ.
- Cân nhắc nộp dấu hiệu kết hợp tên viết tắt với tên đầy đủ hoặc với một hình riêng, để phần có khả năng phân biệt đủ mạnh.
- Tra cứu xem có nhãn nào gồm cùng các chữ cái đó cho hàng hoá, dịch vụ liên quan. Dấu hiệu ngắn có nguy cơ trùng cao hơn hẳn dấu hiệu dài.
- Lưu giữ có hệ thống chứng cứ sử dụng tên viết tắt: hoá đơn, ảnh bao bì, chi phí quảng cáo theo năm, để dùng khi cần.
Khi đã có văn bằng cho phiên bản cách điệu, hãy dùng đúng phiên bản đó trên sản phẩm. Dùng lẫn lộn nhiều kiểu viết khác nhau làm yếu chứng cứ sử dụng của chính nhãn đã đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Ba chữ cái viết tắt tên công ty có đăng ký nhãn hiệu được không?
Có thể, nhưng không chắc chắn. Nếu chỉ là ba chữ cái in phông phổ thông, nguy cơ bị coi là không có khả năng phân biệt khá cao. Trình bày cách điệu hoặc kết hợp với tên đầy đủ thường giúp tăng cơ hội được chấp nhận.
Đăng ký chữ cái cách điệu thì người khác có dùng được chữ cái đó không?
Thường vẫn dùng được nếu họ viết theo cách khác, không gây nhầm lẫn với tổng thể dấu hiệu của bạn. Phạm vi bảo hộ của dấu hiệu chữ cái cách điệu bám chủ yếu vào phần cách điệu, không phủ lên chính chữ cái.
Một con số có thể làm nhãn hiệu cho nhà hàng không?
Một con số trơ trọi thường yếu. Nếu con số được đọc lên như một tên riêng, kết hợp từ ngữ hoặc hình riêng, khả năng được chấp nhận cao hơn. Cần kiểm thêm xem số đó có mô tả địa chỉ, số món hay giờ mở cửa hay không.
Chữ cái trong nhãn hiệu có cần ghi cách đọc trong tờ khai không?
Với dãy chữ cái không phải từ tiếng Việt, tờ khai thường có phần để chủ đơn ghi cách đọc hoặc giải thích ý nghĩa nếu có. Ghi rõ giúp thẩm định viên hiểu đúng dấu hiệu, nhất là khi dãy chữ được đọc liền như một từ.
Hình tròn có màu riêng của doanh nghiệp có được bảo hộ không?
Một hình tròn tô màu đơn thuần rất khó được coi là có khả năng phân biệt. Bảo hộ màu sắc tự thân là vấn đề khác, phức tạp hơn nhiều. Thông thường, hình tròn chỉ nên là phần nền cho một yếu tố chính đủ mạnh.
Nhãn hiệu chữ cái bị từ chối thì có nên nộp lại không?
Nên đánh giá lý do. Nếu lý do là thiếu khả năng phân biệt, nộp lại y nguyên sẽ cho kết quả tương tự. Hướng hợp lý là cải tạo dấu hiệu bằng cách trình bày đặc biệt hoặc kết hợp yếu tố riêng, hoặc chuẩn bị chứng cứ sử dụng nếu đủ.