Khả năng phân biệt đạt được qua sử dụng: khi nào tên yếu vẫn được bảo hộ

Khả năng phân biệt đạt được qua sử dụng là trường hợp một dấu hiệu vốn yếu, như dấu hiệu mô tả, chữ cái, chữ số hay tên địa danh, đã được dùng đủ lâu và đủ rộng để người tiêu dùng nhận ra nó là nhãn hiệu của một doanh nghiệp cụ thể. Luật Sở hữu trí tuệ cho phép bảo hộ những dấu hiệu này khi khả năng phân biệt đã đạt được trước thời điểm nộp đơn và được chứng minh bằng chứng cứ thuyết phục.

Người làm nghề hay gọi đây là "nghĩa thứ hai": ngoài nghĩa gốc mô tả sản phẩm, từ đó đã mang thêm nghĩa chỉ một nguồn gốc kinh doanh trong đầu người mua. Cửa này có thật nhưng hẹp. Bài này giải thích loại dấu hiệu nào có thể đi qua, mốc thời gian tính thế nào, thẩm định viên thường nhìn vào tiêu chí gì, và bạn nên gom chứng cứ ra sao ngay từ khi chưa cần đến.

Nghĩa thứ hai: từ một lời mô tả thành một cái tên

Hãy hình dung một cơ sở bán bánh dùng tên "BÁNH NGON NHÀ LÀM" suốt nhiều năm, trên khắp các tỉnh, quảng cáo đều đặn. Ban đầu, cụm từ này chỉ là lời mô tả, ai bán bánh cũng được quyền khen bánh của mình ngon và nhà làm. Nhưng nếu đến một lúc, phần lớn người mua thấy cụm từ đó trên hộp bánh là nghĩ ngay tới đúng cơ sở ấy, thì cụm từ đã có thêm nghĩa thứ hai. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cơ chế.

Nghĩa thứ hai không xoá nghĩa gốc. Người bán bánh khác vẫn được nói bánh của họ ngon và nhà làm, theo cách mô tả bình thường. Điều thay đổi là cơ sở kia có thể được bảo hộ dấu hiệu ở dạng nhãn hiệu, và ngăn người khác dùng nó theo cách gây nhầm lẫn về nguồn gốc.

Cần phân biệt với chuyện "dùng lâu". Thời gian chỉ là một yếu tố. Một quán dùng tên mô tả hai mươi năm nhưng chỉ ở một con phố có thể chưa tạo được nghĩa thứ hai trong nhận thức của người tiêu dùng nói chung. Ngược lại, một sản phẩm quảng cáo mạnh trên toàn quốc vài năm có thể đạt được nhanh hơn. Thứ cần chứng minh là kết quả trong đầu người mua, không phải số năm.

Loại dấu hiệu nào có thể đi qua cửa này

Không phải mọi dấu hiệu yếu đều được cứu bằng sử dụng. Luật mở cửa cho một số nhóm và đóng hẳn với các nhóm khác:

Bảng cho thấy cửa này chỉ dành cho dấu hiệu "yếu nhưng trung thực". Dấu hiệu bị cấm hay gây hiểu lầm không thể dùng thời gian để hợp thức hoá.

Mốc thời gian: khả năng phân biệt phải có trước ngày nộp đơn

Với dấu hiệu mô tả, luật hiện hành nói rõ khả năng phân biệt phải đạt được thông qua quá trình sử dụng trước thời điểm nộp đơn. Điều này có nghĩa là chứng cứ bạn đưa ra phải cho thấy tình trạng nhận biết của người tiêu dùng tại thời điểm đó hoặc trước đó, không phải tình trạng sau khi nộp đơn.

Hệ quả thực tế là quảng cáo rầm rộ sau khi nộp đơn không cứu được đơn đã nộp. Nếu bạn nộp đơn quá sớm, khi dấu hiệu chưa đủ nhận biết, rồi mới bắt đầu tích luỹ, hồ sơ chứng minh sẽ yếu vì phần lớn chứng cứ có ngày sau mốc. Trong trường hợp đó, đôi khi phương án hợp lý là nộp đơn mới khi đã đủ chứng cứ, thay vì cố bảo vệ đơn cũ.

Chứng cứ cũng nên thể hiện tính liên tục. Một chiến dịch lớn cách đây nhiều năm rồi im lặng không chứng minh được rằng người mua vẫn nhận ra nhãn tại thời điểm nộp đơn. Những gì diễn ra đều đặn trong các năm sát ngày nộp đơn có sức nặng hơn.

Một cách tự kiểm đơn giản: xếp toàn bộ chứng cứ theo trục thời gian và vạch một đường ở ngày định nộp đơn. Nếu phần bên trái đường vạch còn mỏng, đó là dấu hiệu nên tiếp tục tích luỹ, hoặc chọn nộp phiên bản có yếu tố riêng trước để có văn bằng sớm.

Tiêu chí thẩm định thường xem xét

Thời gian và tính liên tục. Dấu hiệu được dùng từ khi nào, có bị gián đoạn không, có dùng đều đặn trên sản phẩm hay chỉ thỉnh thoảng xuất hiện.

Phạm vi địa lý. Sản phẩm được bán ở bao nhiêu tỉnh, thành, qua những kênh nào. Nhận biết chỉ trong một khu vực nhỏ khó đủ để coi là thừa nhận rộng rãi với người tiêu dùng có liên quan.

Quy mô kinh doanh. Doanh số, sản lượng, số lượng khách hàng, thị phần nếu có số liệu đáng tin. Những con số này cho thấy bao nhiêu người đã thật sự tiếp xúc với dấu hiệu.

Đầu tư quảng bá. Chi phí quảng cáo, tần suất xuất hiện trên báo chí, truyền hình, mạng xã hội, hội chợ. Quan trọng là quảng cáo phải dùng dấu hiệu như một nhãn hiệu, không chỉ như lời mô tả trong câu.

Mức độ nhận biết trực tiếp. Kết quả khảo sát người tiêu dùng do đơn vị độc lập thực hiện, bài viết của báo chí, nhận xét của hiệp hội ngành. Đây thường là loại chứng cứ có sức thuyết phục cao nhưng cũng khó và tốn kém nhất.

Dùng đúng dạng và đúng sản phẩm. Dấu hiệu được chứng minh phải trùng với dấu hiệu trong đơn, cho đúng những hàng hoá, dịch vụ trong danh mục. Dùng cho bánh không chứng minh được nhận biết cho kẹo.

Chứng cứ nên gom ngay từ bây giờ

Phần lớn doanh nghiệp không giữ chứng cứ cho tới khi cần, rồi phải đi tìm lại hoá đơn, ảnh cũ trong vội vàng. Nếu nhãn của bạn có yếu tố mô tả hoặc ngắn, nên lập một thư mục chứng cứ theo năm gồm:

• Ảnh bao bì, biển hiệu, gian hàng có ghi thời điểm, mỗi khi thay đổi thiết kế.
• Hoá đơn bán hàng, hợp đồng phân phối thể hiện dấu hiệu và địa bàn tiêu thụ, chọn mẫu theo từng tỉnh, từng năm.
• Bảng tổng hợp doanh số theo năm, do kế toán lập và có số liệu đối chiếu được.
• Hợp đồng, hoá đơn quảng cáo kèm bản lưu nội dung quảng cáo, trong đó dấu hiệu được dùng như tên nhãn.
• Bài báo, chương trình truyền hình, giải thưởng có nhắc tới nhãn hiệu, với ngày phát hành rõ ràng.
• Số liệu trang bán hàng trực tuyến: lượt theo dõi, đánh giá, đơn hàng theo thời gian, xuất ra định kỳ vì dữ liệu trực tuyến dễ mất.

Mỗi loại chứng cứ nên thể hiện rõ dấu hiệu, sản phẩm, thời gian và nơi chốn. Tài liệu không có ngày hoặc không thấy rõ dấu hiệu thường bị đánh giá thấp.

Những điểm yếu khiến hồ sơ chứng minh thất bại

Dùng nhiều phiên bản khác nhau. Mỗi năm một kiểu logo, lúc có lúc không có phần chữ mô tả, khiến chứng cứ không gắn được với dấu hiệu trong đơn.

Chứng cứ chủ yếu tự lập. Bảng kê do chính doanh nghiệp làm, không có hoá đơn, hợp đồng hay nguồn độc lập đối chiếu, khó thuyết phục thẩm định viên.

Dùng dấu hiệu như lời mô tả. Quảng cáo viết "bánh ngon nhà làm của tiệm X" cho thấy chính chủ nhãn cũng dùng cụm từ như lời mô tả, không như tên nhãn.

Phạm vi quá hẹp so với danh mục. Chứng cứ chỉ cho một hai sản phẩm nhưng đơn xin bảo hộ cho cả nhóm hàng rộng. Thẩm định viên có thể chấp nhận cho phần sản phẩm có chứng cứ và từ chối phần còn lại.

Người khác cũng dùng rộng rãi. Nếu nhiều cơ sở khác cùng dùng cụm từ đó cho hàng tương tự trong cùng thời gian, rất khó chứng minh người mua chỉ nghĩ tới một nguồn gốc. Mức độ phổ biến của dấu hiệu trên thị trường là phản chứng mạnh.

Chứng cứ có ngày sau mốc nộp đơn. Phần lớn tài liệu hình thành sau ngày nộp đơn không chứng minh được tình trạng nhận biết trước mốc đó, dù khối lượng lớn tới đâu.

Có nên dựa vào con đường này không

Với doanh nghiệp mới, câu trả lời gần như luôn là không nên. Chọn một dấu hiệu có khả năng phân biệt tự thân ngay từ đầu rẻ và chắc chắn hơn nhiều so với chờ nhiều năm rồi chứng minh nghĩa thứ hai. Nếu bạn thích một từ mô tả, hãy dùng nó làm khẩu hiệu hoặc dòng phụ, còn phần nhãn hiệu chính là một tên riêng.

Với doanh nghiệp đã dùng tên mô tả lâu năm và đã lớn, con đường này đáng cân nhắc, nhất là khi bị đối thủ bắt chước. Cách làm phổ biến là song song: nộp đơn cho phiên bản có yếu tố riêng để có văn bằng nhanh, đồng thời chuẩn bị hồ sơ chứng minh cho phiên bản chữ trơn.

Đánh giá chứng cứ có đủ hay không là việc cần kinh nghiệm, vì không có ngưỡng con số nào được luật ấn định. Nếu đang cân nhắc, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem sơ bộ bộ chứng cứ trước khi quyết định nộp đơn hay chờ thêm.

Câu hỏi thường gặp

Dùng nhãn mô tả bao nhiêu năm thì đủ để chứng minh khả năng phân biệt?

Luật không quy định số năm. Thời gian chỉ là một yếu tố, bên cạnh phạm vi bán hàng, quy mô, quảng bá và mức độ nhận biết của người tiêu dùng. Có trường hợp dùng lâu vẫn chưa đủ, có trường hợp quảng bá mạnh thì đạt nhanh hơn.

Khảo sát người tiêu dùng có bắt buộc không?

Không bắt buộc, nhưng là loại chứng cứ trực tiếp nhất về nhận biết. Khảo sát nên do đơn vị độc lập làm, câu hỏi trung tính, mẫu đủ rộng và đúng nhóm người mua. Khảo sát thiết kế dẫn dắt thường bị đánh giá thấp.

Bán hàng trên sàn thương mại điện tử có được tính là sử dụng không?

Có, nếu dấu hiệu được dùng như nhãn hiệu trên trang bán hàng và sản phẩm, và có số liệu đơn hàng thể hiện phạm vi khách hàng. Nên xuất dữ liệu định kỳ vì trang bán hàng có thể thay đổi hoặc đóng.

Chứng cứ sử dụng ở nước ngoài có được tính không?

Thẩm định tại Việt Nam xét nhận biết của người tiêu dùng Việt Nam. Sử dụng ở nước ngoài chỉ có ý nghĩa khi kéo theo nhận biết ở Việt Nam, ví dụ qua quảng cáo hoặc hàng hoá lưu thông trong nước.

Đã bị từ chối vì mô tả, giờ mới gom chứng cứ thì có kịp không?

Chứng cứ phải cho thấy khả năng phân biệt đạt được trước ngày nộp đơn. Nếu chứng cứ có trước mốc đó thì vẫn dùng được trong văn bản trả lời. Nếu phần lớn hình thành sau, cân nhắc nộp đơn mới khi đủ.

Được bảo hộ nhờ sử dụng thì người khác còn dùng từ đó được không?

Người khác vẫn được dùng từ đó theo nghĩa mô tả thông thường, một cách trung thực, để nói về hàng của họ. Họ không được dùng theo cách gây nhầm lẫn với nhãn của bạn, như đặt làm tên sản phẩm hay trình bày giống bao bì.