Nhãn hiệu bằng tiếng nước ngoài vẫn được xét khả năng phân biệt theo nghĩa của từ: từ tiếng Anh mô tả sản phẩm thì vẫn là mô tả. Chữ thuộc ngôn ngữ không thông dụng tại Việt Nam, như các hệ chữ không phải chữ cái Latin, bị coi là không có khả năng phân biệt khi đứng một mình, trừ khi đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi. Còn viết không dấu không làm thay đổi bản chất của từ tiếng Việt, nên không giúp né lý do từ chối.
Nhiều doanh nghiệp Việt chọn tên tiếng Anh hoặc viết không dấu vì dễ đọc, dễ làm tên miền, trông hiện đại. Những lựa chọn đó hợp lý về tiếp thị, nhưng có hệ quả pháp lý riêng khi đăng ký nhãn hiệu. Bài này giải thích cách thẩm định nhìn vào ba mặt của dấu hiệu chữ: hệ chữ, nghĩa và cách đọc, với các ví dụ giả định.
Ngôn ngữ thông dụng và không thông dụng
Luật xếp chữ thuộc các ngôn ngữ không thông dụng vào nhóm không có khả năng phân biệt nếu đứng một mình. Lý do là người tiêu dùng Việt Nam phần lớn không đọc được các chữ này, nên nhìn chúng như những nét vẽ trang trí, không nhớ được như một cái tên. Trong thực tế, nhóm này thường gồm các hệ chữ khác bảng chữ cái Latin, như chữ Hán, chữ Nhật, chữ Hàn, chữ Thái, chữ Ả Rập, chữ Kirin.
Hệ quả là một nhãn chỉ gồm vài chữ Hán, dù rất có ý nghĩa với người biết đọc, thường không được bảo hộ ở dạng đó. Cách phổ biến là kết hợp phần chữ nước ngoài với phần chữ Latin hoặc phần hình có khả năng phân biệt. Khi đó phần chữ không thông dụng có thể được ghi là không bảo hộ riêng, hoặc được xem như một yếu tố hình trong tổng thể.
Ranh giới "thông dụng" không cố định và thẩm định thường xét theo thực tế. Tiếng Anh, tiếng Pháp viết bằng chữ Latin được coi là thông dụng, nghĩa là được đọc như một từ có thể có nghĩa. Với các ngôn ngữ khác viết bằng chữ Latin, thẩm định viên vẫn có thể tìm hiểu nghĩa nếu từ đó phổ biến trong ngành hàng.
Với doanh nghiệp bán hàng cho cộng đồng nói một ngôn ngữ cụ thể, như nhà hàng món Hàn, tiệm tạp hoá Nhật, cách an toàn là coi phần chữ nước ngoài như phần trang trí và đặt trọng tâm nhận diện vào tên chữ Latin. Phần chữ nước ngoài vẫn giữ được trên biển hiệu, bao bì để tạo không khí, nhưng giá trị pháp lý của nhãn nằm ở phần mọi người mua đều đọc được.
Nghĩa của từ nước ngoài vẫn được xét
Mô tả bằng tiếng Anh vẫn là mô tả. Một tên như "FRESH GREEN" cho rau, "SMART HOME" cho thiết bị điện gia dụng, "BEST COFFEE" cho cà phê được người tiêu dùng Việt Nam hiểu nghĩa ngay. Chúng bị coi là mô tả như khi viết bằng tiếng Việt.
Tờ khai thường yêu cầu nghĩa của từ. Với dấu hiệu có từ nước ngoài, chủ đơn thường phải cho biết nghĩa nếu có, hoặc cách đọc với chữ không phải Latin. Thông tin này giúp thẩm định viên đánh giá đúng, và cũng là nơi chủ đơn có thể giải thích nếu từ là tự đặt, không có nghĩa.
Tương tự về nghĩa. Khi so sánh với nhãn có trước, thẩm định có thể xét cả sự tương tự về ý nghĩa. Ví dụ giả định, nhãn "WHITE CLOUD" có thể bị coi là tương tự nhãn "MÂY TRẮNG" đã đăng ký cho cùng loại hàng, vì người mua hiểu hai cái tên là một ý.
Từ tự đặt mang âm hưởng nước ngoài. Những tên như "VELORA", "KAMINO" nếu không có nghĩa trong ngôn ngữ phổ biến nào thường được coi là từ tự đặt, khả năng phân biệt tốt. Nên kiểm tra nghĩa ở vài ngôn ngữ phổ biến, tránh trường hợp tình cờ mang nghĩa mô tả hoặc nghĩa xấu.
Chữ có dấu và không dấu
Tiếng Việt viết không dấu có thể đọc thành nhiều từ khác nhau. Chuỗi "MOC" có thể là "mộc", "mốc", "móc"; "PHO" có thể là "phở", "phố", "phô". Khi thẩm định một dấu hiệu viết không dấu, thẩm định viên thường xét các cách đọc mà người tiêu dùng dễ nghĩ tới nhất, đặt trong mối quan hệ với sản phẩm.
Điều này dẫn tới hai hệ quả. Thứ nhất, viết không dấu không giúp né lý do mô tả: "CA PHE NGUYEN CHAT" cho cà phê vẫn được hiểu là "cà phê nguyên chất". Thứ hai, khi so sánh với nhãn có trước, dấu hiệu không dấu có thể bị coi là tương tự với nhiều nhãn có dấu khác nhau, vì cách đọc mở rộng.
Ngược lại, giữa hai nhãn tiếng Việt chỉ khác dấu, như ví dụ giả định "MAI ĐÀO" và "MÃI ĐÀO", người tiêu dùng có thể dễ nhầm khi nghe hoặc khi nhìn nhanh trên bao bì nhỏ. Dấu thanh vì vậy thường không đủ tạo ra khác biệt khi đánh giá khả năng gây nhầm lẫn.
Lời khuyên thực tế: đăng ký đúng dạng bạn sẽ dùng trên sản phẩm. Nếu dùng cả hai dạng có dấu và không dấu một cách thường xuyên, như tên trên bao bì có dấu và tên miền không dấu, nên cân nhắc tính tương tự giữa hai dạng và xem có cần nộp đơn cho cả hai hay không.
Nhãn song ngữ: ghép phần tiếng Việt và phần tiếng nước ngoài
Nhiều nhãn hiệu có cả tên tiếng Việt và tên tiếng nước ngoài, ví dụ giả định một quán trà với tên "NHÀ GIÓ" kèm dòng "WIND HOUSE" bên dưới. Về mặt đăng ký, đây là một dấu hiệu kết hợp, được xét tổng thể. Nếu cả hai phần đều có khả năng phân biệt, phạm vi bảo hộ có thể phủ lên cả hai cách gọi.
Rủi ro nằm ở chỗ mỗi phần được so sánh với nhãn có trước theo cách riêng. Phần tiếng Việt có thể trùng một nhãn tiếng Việt, phần tiếng Anh có thể trùng một nhãn tiếng Anh khác, và chỉ cần một phần gây nhầm lẫn là đơn có thể gặp trở ngại. Khi tra cứu trước, hãy tra riêng từng phần, cả theo nghĩa lẫn theo cách viết.
Câu hỏi thực tế khác là nên nộp một đơn cho dấu hiệu song ngữ hay nộp riêng từng phần. Một đơn kết hợp gọn hơn nhưng phạm vi bảo hộ bám vào tổng thể; nếu sau này bạn chỉ dùng phần tiếng Anh trên một dòng sản phẩm, chứng cứ sử dụng có thể không khớp với dấu hiệu đã đăng ký. Doanh nghiệp định dùng hai tên độc lập ở các kênh khác nhau thường chọn nộp riêng.
Bảng tình huống thường gặp
Tóm tắt các lựa chọn hay gặp khi đặt tên có yếu tố nước ngoài hoặc viết không dấu:
| Tình huống | Ví dụ giả định | Xu hướng đánh giá |
|---|---|---|
| Từ tiếng Anh mô tả sản phẩm | PURE WATER cho nước uống | Mô tả, không được bảo hộ riêng |
| Từ tiếng Anh có nghĩa nhưng tuỳ ý với sản phẩm | BLUE HARBOR cho phần mềm kế toán | Thường có khả năng phân biệt |
| Từ tự đặt có âm hưởng nước ngoài | VELORA cho mỹ phẩm | Thường có khả năng phân biệt; kiểm tra nghĩa ở vài ngôn ngữ |
| Chỉ gồm chữ Hán, chữ Hàn | Hai chữ Hán cho trà | Khó được bảo hộ nếu đứng một mình |
| Chữ Hán kèm tên Latin riêng | Chữ Hán kèm KIM AN | Xét tổng thể, phần Latin gánh khả năng phân biệt |
| Tiếng Việt mô tả viết không dấu | TUOI NGON cho rau | Vẫn bị coi là mô tả |
| Tên dịch nghĩa của nhãn có trước | WHITE CLOUD so với MÂY TRẮNG | Có nguy cơ bị coi là tương tự về nghĩa |
Bảng là xu hướng chung để bạn tự định hướng. Kết quả cụ thể còn phụ thuộc danh mục sản phẩm và các nhãn đã có trên thị trường.
Từ mượn, phiên âm và cách viết lai
Một số doanh nghiệp Việt chọn cách viết lai: từ tiếng Việt viết theo kiểu nước ngoài, như ví dụ giả định "KAFEE" cho cà phê, "BANH MEE" cho bánh mì. Về khả năng phân biệt, cách viết này thường không thay đổi nghĩa trong cảm nhận người mua, nên nếu từ gốc là tên gọi thông thường hay mô tả thì dạng viết lai cũng bị xử lý tương tự.
Từ phiên âm từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt, như "xì dầu", "sô cô la", "ca cao", đã trở thành tên chung của sản phẩm. Dùng chúng trong nhãn hiệu cho đúng sản phẩm đó sẽ gặp vấn đề tên gọi thông thường, dù nguồn gốc là từ nước ngoài.
Cách viết lai có ích khi nó tạo ra một từ mới, không còn được hiểu theo nghĩa gốc, hoặc khi kết hợp với yếu tố riêng. Trước khi chọn, hãy đọc to tên đó cho vài người không biết ý định của bạn nghe, và hỏi họ nghĩ đó là gì. Nếu ai cũng đọc ra ngay từ gốc mô tả, dạng viết lai không giúp được bạn về mặt pháp lý.
Chọn tên ngoại ngữ cho thương hiệu Việt: trình tự gợi ý
Nếu bạn muốn dùng tên tiếng Anh hoặc tên mang âm hưởng nước ngoài, có thể đi theo các bước:
- Viết ra nghĩa của tên trong tiếng Anh và vài ngôn ngữ phổ biến; loại bỏ tên mô tả sản phẩm hoặc mang nghĩa xấu.
- Kiểm tra xem tên có gợi xuất xứ nước ngoài cụ thể không; nếu hàng làm trong nước, tránh các yếu tố khiến người mua tưởng hàng nhập khẩu.
- Dịch nghĩa tên sang tiếng Việt và tra cả bản dịch, vì nhãn tiếng Việt có cùng ý có thể là trở ngại.
- Quyết định dạng chính thức sẽ dùng trên bao bì và nộp đơn đúng dạng đó; ghi nghĩa hoặc nêu rõ tên là từ tự đặt trong tờ khai.
- Nếu có thêm phiên bản chữ khác hệ, như chữ Hán cho thị trường riêng, cân nhắc đơn riêng hoặc kết hợp trong một dấu hiệu tổng thể.
Tên ngoại ngữ không phải lợi thế hay bất lợi tự thân. Điều quyết định vẫn là nghĩa của nó với sản phẩm và với người mua tại Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Đặt tên tiếng Anh có dễ được bảo hộ hơn tên tiếng Việt không?
Không. Thẩm định xét nghĩa của từ, nên tên tiếng Anh mô tả sản phẩm vẫn bị từ chối như tên tiếng Việt mô tả. Tên tiếng Anh chỉ có lợi thế khi là từ tuỳ ý hoặc tự đặt với sản phẩm.
Nhãn chỉ gồm chữ Hán có đăng ký được ở Việt Nam không?
Thường khó nếu chữ Hán đứng một mình, vì luật coi chữ thuộc ngôn ngữ không thông dụng là không có khả năng phân biệt. Nên kết hợp với tên chữ Latin hoặc phần hình riêng, trừ khi nhãn đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi.
Đăng ký dạng có dấu thì dạng không dấu có được bảo hộ không?
Văn bằng bảo hộ đúng dấu hiệu đã đăng ký. Khi xảy ra tranh chấp, dạng không dấu gần giống có thể bị coi là tương tự gây nhầm lẫn, nhưng nếu bạn thường xuyên dùng cả hai dạng, nên cân nhắc bảo hộ riêng dạng không dấu.
Tên tự đặt nghe giống tiếng Ý có bị coi là gây hiểu lầm xuất xứ không?
Âm hưởng nước ngoài không tự động gây hiểu lầm. Rủi ro tăng khi tên gắn với địa danh, cách trình bày hay lời quảng cáo khiến người mua tin hàng đến từ nước đó. Ghi xuất xứ rõ ràng trên bao bì giúp giảm rủi ro.
Có cần nộp bản dịch nghĩa khi nhãn có từ tiếng nước ngoài không?
Tờ khai thường có phần để chủ đơn ghi nghĩa của từ nước ngoài và cách đọc với chữ không phải Latin. Nên ghi chính xác, vì thông tin sai có thể làm chậm thẩm định hoặc ảnh hưởng tới phạm vi bảo hộ.
Hai nhãn một tiếng Anh, một tiếng Việt cùng nghĩa có bị coi là trùng không?
Có thể bị coi là tương tự về nghĩa, nhất là khi người tiêu dùng có liên quan hiểu từ tiếng Anh đó và hai nhãn dùng cho hàng cùng loại. Mức độ tuỳ vào việc từ có phổ biến và hai dấu hiệu còn khác nhau ở yếu tố nào.