Luật Sở hữu trí tuệ có một danh sách dấu hiệu không được bảo hộ dưới danh nghĩa nhãn hiệu, bất kể có khả năng phân biệt hay không: dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với quốc kỳ, quốc huy, quốc ca của các nước; với biểu tượng, cờ, huy hiệu, tên của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức quốc tế khi chưa được phép; với tên, hình ảnh lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân; với dấu chứng nhận, dấu kiểm tra của tổ chức quốc tế; và dấu hiệu gây hiểu sai lệch, lừa dối người tiêu dùng.
Khác với nhóm dấu hiệu yếu như từ mô tả hay chữ cái đơn, nhóm này không có cửa "đã sử dụng lâu thì được". Dùng nhiều năm cũng không cứu được. Bài này đi qua từng nhóm, chỉ ra những tình huống doanh nghiệp nhỏ hay vô tình vướng, và cách xử lý khi logo đang dùng đã lỡ có yếu tố bị cấm. Các ví dụ trong bài là giả định.
Danh sách các nhóm dấu hiệu bị chặn
Có thể gom quy định của luật thành các nhóm dưới đây. Nhóm về tên người và nhóm gây hiểu lầm được trang phân tích ở bài riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn thấy toàn cảnh:
- Dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với quốc kỳ, quốc huy, quốc ca của Việt Nam và các nước.
- Dấu hiệu trùng hoặc tương tự với biểu tượng, cờ, huy hiệu, tên viết tắt, tên đầy đủ của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, tổ chức quốc tế, nếu không được cơ quan, tổ chức đó cho phép.
- Dấu hiệu trùng hoặc tương tự với tên thật, biệt hiệu, bút danh, hình ảnh của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân của Việt Nam và nước ngoài.
- Dấu hiệu trùng hoặc tương tự với dấu chứng nhận, dấu kiểm tra, dấu bảo hành của tổ chức quốc tế mà tổ chức đó có yêu cầu không được sử dụng, trừ khi chính tổ chức này đăng ký làm nhãn hiệu chứng nhận.
- Dấu hiệu làm hiểu sai lệch, gây nhầm lẫn hoặc có tính chất lừa dối người tiêu dùng về nguồn gốc xuất xứ, tính năng, công dụng, chất lượng, giá trị hoặc đặc tính khác của hàng hoá, dịch vụ.
- Ngoài ra, theo nguyên tắc chung của luật, đối tượng trái đạo đức xã hội, trật tự công cộng, có hại cho quốc phòng, an ninh không được bảo hộ.
Điểm chung của các nhóm này là lợi ích được bảo vệ không phải của người nộp đơn hay của đối thủ, mà của Nhà nước, của tổ chức, của người tiêu dùng nói chung. Vì vậy lập luận rằng dấu hiệu rất độc đáo không có tác dụng ở đây.
Quốc kỳ, quốc huy, quốc ca của các nước
Quy định áp dụng cho biểu tượng quốc gia của mọi nước, không riêng Việt Nam. Logo có lá cờ của một nước, dù vẽ nhỏ ở góc, đều có nguy cơ bị từ chối. Chữ "tương tự đến mức gây nhầm lẫn" có nghĩa là bản cách điệu, bản rút gọn vẫn có thể bị coi là vi phạm nếu người xem nhận ra ngay đó là quốc kỳ, quốc huy.
Tình huống hay gặp là doanh nghiệp muốn thể hiện xuất xứ hoặc niềm tự hào: ngôi sao vàng trên nền đỏ cho hàng Việt, lá cờ của nước có công nghệ gốc cho thiết bị nhập khẩu. Ý định có thể tốt, nhưng yếu tố này khiến cả dấu hiệu không được bảo hộ. Ngoài ra, dùng cờ nước ngoài cho hàng sản xuất trong nước còn có thể bị coi là gây hiểu lầm xuất xứ.
Quốc ca được bổ sung vào nhóm này trong lần sửa luật gần đây, cùng lúc luật mở thêm loại nhãn hiệu âm thanh. Một đoạn nhạc hiệu dựa trên giai điệu quốc ca của một nước vì vậy không thể đăng ký làm nhãn hiệu âm thanh.
Cách xử lý đơn giản nhất là bỏ biểu tượng quốc gia khỏi dấu hiệu đăng ký. Thông tin xuất xứ, nếu cần, được thể hiện bằng dòng ghi xuất xứ trên nhãn hàng hoá theo quy định ghi nhãn, không cần nằm trong nhãn hiệu.
Tên và biểu tượng của cơ quan nhà nước, tổ chức
Nhóm này bao gồm tên đầy đủ, tên viết tắt, biểu tượng, cờ, huy hiệu của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp và tổ chức quốc tế. Điều kiện để được dùng là có sự cho phép của chính cơ quan, tổ chức đó, điều mà doanh nghiệp tư nhân gần như không bao giờ có.
Vướng mắc hay gặp nằm ở từ ngữ gợi cơ quan nhà nước. Những tên có chữ "Bộ", "Sở", "Viện", "Trung tâm quốc gia", hay biểu tượng giống huy hiệu của lực lượng vũ trang, dễ làm người mua tưởng sản phẩm, dịch vụ do Nhà nước cung cấp hoặc bảo trợ. Ngay cả khi không trùng tên một cơ quan cụ thể, dấu hiệu như vậy vẫn có thể bị từ chối với lý do gây hiểu lầm.
Với tổ chức quốc tế, các tên viết tắt quen thuộc, biểu tượng có vòng nguyệt quế bao quanh quả địa cầu, biểu tượng chữ thập đỏ, trăng lưỡi liềm đỏ là những yếu tố cần tránh. Biểu tượng chữ thập đỏ còn được pháp luật bảo vệ riêng, nên dùng nó cho phòng khám, nhà thuốc hay đồ sơ cứu tư nhân là không được, kể cả ngoài chuyện đăng ký nhãn hiệu.
Dấu chứng nhận, dấu kiểm tra và các dấu hiệu dễ bị hiểu là chứng nhận
Dấu của tổ chức quốc tế. Một số tổ chức quốc tế có dấu chứng nhận, dấu kiểm tra và yêu cầu không ai được sử dụng. Đưa một hình tương tự vào nhãn hiệu để sản phẩm trông như đã được chứng nhận là thuộc nhóm bị cấm, trừ khi chính tổ chức đó đăng ký làm nhãn hiệu chứng nhận.
Dấu hiệu bắt chước dấu hợp chuẩn, hợp quy. Ở Việt Nam, dấu hợp quy, dấu hợp chuẩn có quy định riêng về việc sử dụng. Một logo được vẽ giống dấu này dễ bị coi là gây hiểu lầm về chất lượng, ngoài rủi ro vi phạm quy định quản lý chất lượng sản phẩm.
Hình huy chương, cúp, con dấu tròn. Hình giống huy chương, giải thưởng, con dấu đóng mộc khiến người mua nghĩ sản phẩm đã đạt giải hay được kiểm định. Nếu không có giải thưởng thật, yếu tố này có thể làm cả dấu hiệu bị coi là lừa dối.
Chữ "chứng nhận", "kiểm định", "đạt chuẩn". Những chữ này trong nhãn hiệu thông thường của một doanh nghiệp vừa mô tả vừa có nguy cơ gây hiểu lầm. Nhãn hiệu chứng nhận thật sự là một loại riêng, đứng tên tổ chức có chức năng chứng nhận và có quy chế kiểm soát.
Đạo đức xã hội, trật tự công cộng và thuần phong mỹ tục
Đây là nhóm có ranh giới ít cụ thể nhất. Luật không liệt kê từng từ, nhưng thực tế thẩm định thường từ chối những dấu hiệu có ngôn ngữ tục tĩu, hình ảnh khiêu dâm, nội dung cổ vũ bạo lực, ma tuý, kỳ thị vùng miền, dân tộc, giới tính, hoặc xúc phạm biểu tượng văn hoá được tôn trọng rộng rãi.
Doanh nghiệp trẻ đôi khi chọn tên gây sốc, chơi chữ hai nghĩa để dễ lan truyền trên mạng. Tên kiểu này có thể bán hàng tốt trong ngắn hạn, nhưng nếu nghĩa thứ hai thô tục hoặc xúc phạm, đơn có nguy cơ bị từ chối. Thêm vào đó, nhãn dùng trên bao bì, biển hiệu, quảng cáo còn phải tuân thủ quy định về quảng cáo và văn hoá, độc lập với chuyện có văn bằng.
Phép thử đơn giản: đọc tên nhãn trước một nhóm người khác tuổi, khác vùng miền. Nếu có người thấy khó chịu hay hiểu theo nghĩa xấu, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại trước khi đầu tư in ấn và nộp đơn.
Tình huống hay gặp ở doanh nghiệp nhỏ
Một số yếu tố vô tình xuất hiện trong logo, tên gọi và hướng xử lý tương ứng:
| Yếu tố trong dấu hiệu | Vấn đề | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Cờ một nước ở góc logo | Trùng hoặc tương tự quốc kỳ | Bỏ khỏi dấu hiệu, ghi xuất xứ trên nhãn hàng hoá |
| Chữ thập đỏ cho phòng khám, nhà thuốc | Biểu tượng được bảo vệ riêng | Dùng hình khác, như chữ thập xanh lá hay hình riêng |
| Chữ "Viện", "Trung tâm quốc gia" trong tên dịch vụ tư | Gợi cơ quan nhà nước | Đổi sang tên riêng của doanh nghiệp |
| Hình huy chương vàng không có giải thật | Gây hiểu lầm về chất lượng | Bỏ hình huy chương |
| Hình giống huy hiệu lực lượng vũ trang cho đồ bảo hộ | Tương tự huy hiệu cơ quan nhà nước | Thiết kế lại phần hình |
| Chơi chữ hai nghĩa thô tục | Trái thuần phong mỹ tục | Chọn tên khác |
Những yếu tố này thường xuất phát từ nhà thiết kế muốn logo trông "uy tín". Khi đặt hàng thiết kế, nên nói trước danh sách các yếu tố cần tránh để không phải làm lại.
Đã lỡ dùng yếu tố bị cấm: xử lý thế nào
Nếu logo đang dùng có một trong các yếu tố trên, bạn có thể đi theo trình tự sau:
- Xác định chính xác yếu tố nào có vấn đề, thuộc nhóm nào trong danh sách của luật.
- Đánh giá phần còn lại của dấu hiệu sau khi bỏ yếu tố đó có đủ khả năng phân biệt hay không.
- Thiết kế lại phiên bản không có yếu tố bị cấm, giữ những phần người mua đã quen để không mất nhận diện.
- Nộp đơn cho phiên bản mới; nếu đơn cũ đang chờ, xem xét sửa đơn trong phạm vi cho phép hoặc rút đơn.
- Chuyển dần bao bì, biển hiệu sang phiên bản mới, lưu lại thời điểm chuyển đổi làm chứng cứ sử dụng.
Việc sửa logo sớm thường rẻ hơn nhiều so với để tới khi đã in hàng chục nghìn bao bì rồi mới bị từ chối, hoặc bị yêu cầu thay đổi khi cơ quan quản lý kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ bản đồ hình chữ S trong logo có bị coi là dấu hiệu cấm không?
Bản đồ không nằm trong danh sách quốc kỳ, quốc huy, nhưng hình bản đồ quốc gia có thể bị coi là chỉ nguồn gốc địa lý và không có khả năng phân biệt. Ngoài ra, hình bản đồ thể hiện thiếu hoặc sai lãnh thổ còn có thể vi phạm quy định khác, nên thường được khuyên tránh.
Dùng màu đỏ và vàng trong logo có vi phạm không?
Màu sắc tự nó không bị cấm. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tổng thể dấu hiệu gợi rõ quốc kỳ, chẳng hạn ngôi sao vàng năm cánh trên nền đỏ. Logo dùng hai màu này với hình khác hẳn thường không gặp vấn đề.
Có xin phép cơ quan nhà nước để dùng tên của họ được không?
Luật có cụm "nếu không được phép", nhưng trên thực tế cơ quan nhà nước rất hiếm khi cho doanh nghiệp tư dùng tên, biểu tượng của mình làm nhãn hiệu. Trường hợp đặc biệt như đơn vị trực thuộc thì thủ tục do chính cơ quan đó quyết định.
Tên tiếng Anh có chữ "national" cho dịch vụ tư nhân có sao không?
Có thể bị coi là gợi danh nghĩa quốc gia và gây hiểu lầm rằng dịch vụ do Nhà nước cung cấp hoặc bảo trợ, nhất là với giáo dục, y tế, kiểm định. Nên tránh hoặc kết hợp sao cho không gây hiểu lầm.
Đã có văn bằng mà logo chứa yếu tố bị cấm thì có bị huỷ không?
Nếu văn bằng được cấp trong khi dấu hiệu không đáp ứng điều kiện bảo hộ, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực theo thủ tục luật định. Rủi ro này tồn tại suốt thời hạn bảo hộ, nên tự rà soát sớm là cách an toàn.
Hình chữ thập xanh lá cho nhà thuốc có được không?
Chữ thập xanh lá thường được dùng cho nhà thuốc ở nhiều nước và không phải biểu tượng chữ thập đỏ. Tuy vậy, chính vì phổ biến nên nó gần như là biểu tượng quy ước của ngành, khó tạo khả năng phân biệt; cần thêm yếu tố riêng.