Khi nhãn hiệu của một doanh nghiệp nước ngoài đã có người khác nộp đơn hoặc được cấp văn bằng tại Việt Nam, chủ nhãn gốc không mặc nhiên lấy lại được quyền, vì Việt Nam theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên. Nhưng luật vẫn mở một số đường: phản đối khi đơn còn đang xét, yêu cầu huỷ văn bằng nếu có căn cứ, yêu cầu chấm dứt khi bên kia không sử dụng, hoặc thương lượng. Chọn đường nào phụ thuộc tình trạng đơn của bên kia, quan hệ giữa hai bên, và chứng cứ chủ nhãn gốc đang có.
Bài này viết cho chủ nhãn nước ngoài và người phụ trách tại Việt Nam vừa phát hiện vấn đề, thường là khi chuẩn bị nộp đơn, khi bị hải quan hỏi giấy tờ, hoặc khi nhà phân phối báo "có công ty trong nước đang dùng tên mình". Bài trình bày nguyên lý và cách chuẩn bị, không thay ý kiến của người làm nghề cho một vụ việc cụ thể.
Kiểm tra gì trước khi phản ứng
Phản ứng vội, như gửi thư đe doạ ngay, có thể khiến bên kia chuyển nhượng nhãn cho người khác hoặc đẩy giá thương lượng lên. Trước hết hãy có bức tranh đầy đủ.
- Tình trạng pháp lý: đơn đang thẩm định hay đã được cấp văn bằng; nếu đã cấp thì cấp từ bao giờ.
- Danh mục hàng hoá, dịch vụ của bên kia: có trùng đúng mảng bạn kinh doanh, hay chỉ trùng tên ở một mảng khác.
- Chủ đơn là ai: cá nhân, doanh nghiệp, có quan hệ gì với bạn trước đây không (đại lý, nhà phân phối, đối tác thử nghiệm, nhân viên cũ của đối tác).
- Bên kia có đang thật sự dùng nhãn trên thị trường không, ở quy mô nào.
- Bên kia có đăng ký hàng loạt nhãn của các hãng nước ngoài khác không; đây là dấu hiệu đáng chú ý khi đánh giá thiện chí.
- Bạn có chứng cứ gì về việc nhãn của mình đã được biết đến tại Việt Nam trước ngày nộp đơn của bên kia.
Những dữ kiện này quyết định hướng đi. Một doanh nghiệp tình cờ chọn trùng tên cho một mảng khác hẳn là tình huống rất khác với một nhà phân phối cũ đứng tên nhãn của hãng mình từng bán.
Các đường xử lý theo tình trạng đơn của bên kia
Bảng dưới tóm tắt các công cụ pháp lý thường được cân nhắc. Căn cứ cụ thể, thời hạn và hồ sơ của từng thủ tục cần đối chiếu Luật Sở hữu trí tuệ bản hợp nhất và hướng dẫn hiện hành.
| Tình trạng | Công cụ | Căn cứ thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đơn đã công bố, chưa cấp | Ý kiến phản đối gửi Cục | Nhãn tương tự nhãn có trước của bạn tại Việt Nam, nhãn nổi tiếng, người nộp đơn là đại diện, đại lý không được phép, nộp đơn không trung thực | Rẻ và nhanh hơn so với khi đã cấp văn bằng |
| Đã cấp văn bằng | Yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực | Người nộp đơn không có quyền đăng ký, nhãn không đáp ứng điều kiện bảo hộ tại thời điểm cấp, văn bằng có được do nộp đơn không trung thực | Luật có thời hạn cho yêu cầu huỷ, trừ một số căn cứ như không trung thực |
| Đã cấp nhưng không sử dụng | Yêu cầu chấm dứt hiệu lực | Chủ văn bằng không sử dụng nhãn liên tục trong năm năm mà không có lý do chính đáng | Gánh nặng chứng minh việc sử dụng thường thuộc về chủ văn bằng |
| Mọi giai đoạn | Thương lượng | Mua lại, ký thoả thuận cùng tồn tại, hoặc cấp li-xăng ngược | Cân nhắc rủi ro khuyến khích hành vi đăng ký trục lợi |
Có thể dùng nhiều công cụ song song. Ví dụ, vừa gửi ý kiến phản đối vừa nộp đơn của chính mình để giữ thứ tự, và mở kênh thương lượng khi đã có vị thế pháp lý.
Chứng cứ: thứ quyết định kết quả
Hầu hết các căn cứ đều đòi chủ nhãn gốc chứng minh điều gì đó: nhãn của mình được biết đến tại Việt Nam trước ngày nộp đơn của bên kia, bên kia biết về nhãn của mình, hoặc giữa hai bên từng có quan hệ. Nói chung chung "thương hiệu của chúng ta nổi tiếng toàn cầu" không đủ. Thẩm định viên và cơ quan giải quyết cần tài liệu có ngày tháng, gắn với thị trường Việt Nam.
Các loại chứng cứ hữu ích gồm: hợp đồng, hoá đơn, tờ khai nhập khẩu hàng mang nhãn vào Việt Nam; thư từ, email trao đổi với bên đã nộp đơn; quảng cáo, bài báo, trang bán hàng nhắm tới người Việt; số liệu tiêu thụ tại Việt Nam; tài liệu hội chợ, triển lãm có bên kia tham dự; văn bằng của bạn ở các nước khác với ngày sớm hơn. Chứng cứ bằng tiếng nước ngoài cần có bản dịch.
Nếu chưa từng bán hàng ở Việt Nam, chứng cứ về sự biết đến tại Việt Nam sẽ mỏng. Khi đó căn cứ mạnh hơn thường là quan hệ trước đây giữa hai bên (đại lý, đối tác, người từng đàm phán phân phối) hoặc dấu hiệu bên kia đăng ký có hệ thống nhãn của nhiều hãng nước ngoài. Thư từ đàm phán lưu đầy đủ có giá trị lớn trong tình huống này.
Thương lượng: lợi, hại và cách làm có kiểm soát
Khi nào thương lượng hợp lý. Khi bên kia là doanh nghiệp thật sự kinh doanh ở mảng khác, khi căn cứ pháp lý của bạn yếu, hoặc khi thời gian ra thị trường quan trọng hơn chi phí. Thoả thuận cùng tồn tại hay mua lại có thể giải quyết dứt điểm nhanh hơn một thủ tục huỷ kéo dài.
Rủi ro khi trả tiền mua lại. Trả tiền cho một người đăng ký trục lợi có thể khuyến khích họ tiếp tục đăng ký những phiên bản khác, hoặc nhãn của hãng khác. Nếu mua lại, hợp đồng nên bao gồm toàn bộ đơn và văn bằng liên quan, cam kết không đăng ký thêm biến thể, và việc chuyển nhượng phải được đăng ký tại Cục mới có hiệu lực với bên thứ ba.
Đặt thương lượng sau vị thế pháp lý. Gửi ý kiến phản đối hoặc yêu cầu huỷ trước, rồi thương lượng, thường cho kết quả tốt hơn so với đề nghị mua ngay. Bên kia biết bạn có lựa chọn khác.
Giữ thái độ đúng mực. Thư liên hệ nên nêu sự kiện và đề nghị, không buộc tội, không đe doạ ngoài phạm vi pháp luật. Một lá thư gay gắt có thể bị dùng lại để mô tả bạn là bên chèn ép doanh nghiệp nhỏ.
Trong lúc chờ: tiếp tục kinh doanh thế nào
Thủ tục phản đối, huỷ bỏ hay chấm dứt đều cần thời gian. Trong thời gian đó, nếu bên kia đã có văn bằng, việc bạn đưa hàng mang nhãn vào Việt Nam có thể bị họ coi là xâm phạm. Đây là rủi ro thật: hàng có thể bị giữ tại cửa khẩu nếu bên kia đã đề nghị kiểm tra, giám sát tại hải quan.
Một số chủ nhãn chọn tạm thời bán dưới một nhãn khác tại Việt Nam, hoặc trì hoãn ra mắt. Số khác tiếp tục kinh doanh vì tin vào căn cứ huỷ của mình. Đây là quyết định kinh doanh có rủi ro pháp lý, nên được đưa ra sau khi người làm nghề đánh giá cụ thể. Khi đã có tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư sở hữu trí tuệ để được xem xét hồ sơ trước khi quyết định.
Song song, hãy nộp ngay đơn của chính mình cho nhãn đó và các biến thể (bản tiếng Việt, logo) vào những nhóm chưa bị chiếm. Đơn của bạn có thể bị từ chối tạm thời vì đơn của bên kia, nhưng nếu bên kia bị huỷ, đơn của bạn đang đứng sẵn trong hàng.
Nhãn nổi tiếng: con đường khó nhưng có lúc là đường chính
Khi bên kia đăng ký cho một mảng hàng hoá khác hẳn mảng của chủ nhãn gốc, các căn cứ dựa trên sự tương tự thông thường thường không dùng được, vì luật chỉ so nhãn trong phạm vi hàng hoá trùng hoặc tương tự. Lúc đó, căn cứ nhãn nổi tiếng trở nên quan trọng: nhãn được công nhận nổi tiếng tại Việt Nam được bảo vệ rộng hơn, kể cả với hàng hoá không tương tự nếu việc dùng nhãn của người khác có thể gây nhầm lẫn về nguồn gốc hoặc làm suy giảm khả năng phân biệt của nhãn nổi tiếng.
Chứng minh nổi tiếng tại Việt Nam đòi hỏi chứng cứ về mức độ biết đến trong công chúng liên quan ở Việt Nam: phạm vi lưu hành, doanh số, quảng cáo, thời gian sử dụng liên tục, khảo sát người tiêu dùng nếu có, và việc nhãn được bảo hộ ở nhiều nước. Danh tiếng quốc tế là phần hỗ trợ; trọng tâm vẫn là thị trường Việt Nam.
Vì tốn kém và kết quả không chắc, căn cứ này thường được dùng cho các thương hiệu thật sự lớn, hoặc kết hợp với các căn cứ khác. Danh mục khác trên trang này có bài riêng về tiêu chí và chứng cứ công nhận nhãn hiệu nổi tiếng; ở đây chỉ lưu ý rằng nó tồn tại như một lựa chọn khi các đường khác đóng.
Bài học phòng ngừa cho những nhãn khác
Hầu hết các vụ chiếm nhãn xảy ra trong khoảng trống giữa lúc thương hiệu bắt đầu được biết tới tại Việt Nam và lúc chủ nhãn nộp đơn. Khoảng trống đó thường mở ra khi chủ nhãn bắt đầu tìm nhà phân phối, tham gia hội chợ, hay khi sản phẩm được bán xách tay và lan truyền trên mạng xã hội.
Cách đơn giản nhất là đưa Việt Nam vào danh sách nộp đơn ngay khi có dự định, không đợi doanh số. Nộp kèm bản tiếng Việt nếu có, và giữ lại toàn bộ thư từ với đối tác tiềm năng. Hợp đồng bảo mật, hợp đồng phân phối nên có điều khoản cấm bên kia đăng ký nhãn hoặc biến thể của nhãn.
Doanh nghiệp có danh mục lớn nên theo dõi định kỳ các đơn mới công bố tại Việt Nam có dấu hiệu tương tự nhãn của mình. Phát hiện sớm ở giai đoạn công bố cho phép dùng ý kiến phản đối, công cụ rẻ và nhanh nhất trong bảng ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn của hãng đã nổi tiếng ở nhiều nước thì có được bảo vệ tự động tại Việt Nam không?
Không tự động. Nhãn nổi tiếng được bảo hộ không cần đăng ký, nhưng phải chứng minh nhãn nổi tiếng với công chúng liên quan tại Việt Nam. Danh tiếng ở nước ngoài là chứng cứ hỗ trợ, không thay được chứng cứ về thị trường Việt Nam.
Có nên gửi thư cảnh báo ngay cho bên đã đăng ký không?
Nên chờ tới khi đã kiểm tra tình trạng đơn, quan hệ giữa hai bên và chứng cứ của mình. Thư gửi quá sớm có thể khiến bên kia chuyển nhượng nhãn cho người khác hoặc chuẩn bị chứng cứ đối phó trước.
Bên kia đã được cấp văn bằng nhiều năm thì còn huỷ được không?
Luật có thời hạn cho yêu cầu huỷ đối với nhãn hiệu tính từ ngày cấp, trừ một số căn cứ như văn bằng có được do nộp đơn không trung thực. Nếu bên kia không sử dụng nhãn, yêu cầu chấm dứt do không sử dụng là một hướng khác.
Mua lại nhãn từ người đăng ký trước có hợp pháp không?
Chuyển nhượng nhãn hiệu theo hợp đồng là hợp pháp và phải đăng ký tại Cục để có hiệu lực với bên thứ ba. Điều cần cân nhắc là chi phí, nguy cơ khuyến khích đăng ký trục lợi và việc gom đủ các đơn, văn bằng liên quan.
Nộp đơn của mình khi biết đã có đơn trước thì có ích gì?
Đơn của bạn giữ một vị trí trong hàng. Nếu đơn hoặc văn bằng của bên kia bị từ chối, huỷ hoặc chấm dứt, đơn của bạn có thể được xem xét tiếp mà không phải bắt đầu lại từ đầu.