Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, chủ nhãn hiệu nhìn chung không cấm được người khác nhập khẩu và lưu thông hàng hoá chính hãng đã được chính chủ nhãn hoặc người được chủ nhãn cho phép đưa ra thị trường một cách hợp pháp, kể cả thị trường nước ngoài. Đây là nguyên tắc cạn quyền theo phạm vi quốc tế. Tuy vậy, sự che chắn này có giới hạn: hàng không phải do chủ nhãn hoặc người được phép đưa ra thị trường, hàng bị thay đổi, hay cách bán gây hiểu nhầm đều có thể nằm ngoài phạm vi đó.
Bài này nhìn từ hai phía. Hãng nước ngoài có nhà phân phối chính thức tại Việt Nam thường hỏi có cách nào chặn hàng song song đang bán rẻ hơn. Nhà nhập khẩu độc lập thì hỏi mình cần giữ gì để không bị coi là xâm phạm. Bài nêu nguyên lý, không thay ý kiến của người làm nghề cho lô hàng cụ thể.
Cạn quyền là gì và Việt Nam theo cách nào
Khi một sản phẩm mang nhãn hiệu được chủ nhãn bán ra lần đầu, quyền kiểm soát việc bán lại sản phẩm đó coi như đã "cạn". Người mua có thể bán lại, tặng, xuất khẩu, nhập khẩu mà không cần xin phép chủ nhãn nữa. Các nước khác nhau ở phạm vi: có nước chỉ coi là cạn quyền khi hàng được bán lần đầu trong nước hoặc trong một khối, có nước coi là cạn quyền khi hàng được bán lần đầu ở bất cứ đâu.
Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam liệt kê việc nhập khẩu, lưu thông sản phẩm đã được đưa ra thị trường, kể cả thị trường nước ngoài, một cách hợp pháp là trường hợp chủ nhãn không có quyền cấm, trừ sản phẩm không phải do chính chủ nhãn hoặc người được phép của chủ nhãn đưa ra thị trường nước ngoài. Nói cách khác, Việt Nam theo hướng cạn quyền quốc tế cho nhãn hiệu.
Hệ quả thực tế: một hãng mỹ phẩm giả định bán sản phẩm tại Nhật qua nhà phân phối được uỷ quyền; một nhà nhập khẩu Việt Nam mua lô hàng đó tại Nhật và đưa về bán. Về nguyên tắc, hãng không thể dựa vào quyền nhãn hiệu tại Việt Nam để chặn, dù hãng đã có nhà phân phối độc quyền ở Việt Nam. Quyền độc quyền của nhà phân phối là quyền theo hợp đồng với hãng, không ràng buộc người thứ ba.
Những trường hợp hàng song song không còn được che chắn
Hàng không do chủ nhãn hoặc người được phép đưa ra thị trường. Hàng giả, hàng nhái rõ ràng nằm ngoài. Khó hơn là hàng do một nhà máy gia công sản xuất dư, bán ra ngoài mà không được chủ nhãn cho phép: đây không phải hàng "được chủ nhãn đưa ra thị trường", dù chất lượng có thể giống.
Hàng bị thay đổi. Hàng bị đóng gói lại, chia nhỏ, đổi bao bì, xoá mã lô, hoặc có tình trạng khác hẳn khi rời tay chủ nhãn có thể bị lập luận là không còn là "sản phẩm đã đưa ra thị trường" theo nguyên trạng. Cách đánh giá phụ thuộc mức độ thay đổi và ảnh hưởng tới người tiêu dùng.
Cách quảng bá gây hiểu nhầm. Nhà nhập khẩu song song tự nhận là nhà phân phối chính thức, dùng hình ảnh, giao diện nhận diện của hãng để quảng cáo như thể có quan hệ uỷ quyền, có thể bị xem xét dưới góc cạnh tranh không lành mạnh dù hàng là thật.
Hàng vi phạm quy định khác. Cạn quyền chỉ trả lời câu hỏi về nhãn hiệu. Hàng vẫn phải đáp ứng quy định về nhãn hàng hoá (nhãn phụ tiếng Việt), công bố sản phẩm, chất lượng, an toàn tuỳ ngành. Hàng song song thiếu những thứ này bị xử lý theo quy định chuyên ngành, không theo luật nhãn hiệu.
Hai phía nên làm gì
Bảng dưới gom việc nên làm của mỗi bên. Không bên nào được khuyến khích lách quy định; mục tiêu là cạnh tranh minh bạch và có giấy tờ rõ ràng.
| Việc | Chủ nhãn và nhà phân phối chính thức | Nhà nhập khẩu song song |
|---|---|---|
| Nguồn gốc hàng | Theo dõi mã lô để biết hàng song song xuất phát từ thị trường nào, có rò rỉ từ nhà máy gia công không | Giữ hoá đơn mua, chứng từ chứng minh hàng được bán hợp pháp ở nước ngoài |
| Thông tin với người mua | Công bố rõ danh sách kênh chính thức, chính sách bảo hành áp dụng cho kênh nào | Không tự nhận là nhà phân phối chính thức; nói rõ chính sách bảo hành của mình |
| Tuân thủ chuyên ngành | Đảm bảo hàng chính thức đủ hồ sơ để làm chuẩn so sánh | Đáp ứng nhãn phụ, công bố sản phẩm và yêu cầu chất lượng như mọi nhà nhập khẩu |
| Khác biệt sản phẩm | Nếu phiên bản cho Việt Nam khác phiên bản nước ngoài (công thức, điện áp, ngôn ngữ), thông tin rõ cho người dùng | Không trình bày phiên bản nước ngoài như phiên bản dành cho Việt Nam |
| Bao bì | Có thể thiết kế bao bì riêng cho thị trường Việt Nam để người mua dễ phân biệt | Không đóng gói lại, không xoá mã lô, không thay nhãn gốc |
Với hàng có yêu cầu an toàn cao như thực phẩm, mỹ phẩm, thiết bị điện, sự khác biệt giữa phiên bản các thị trường có thể là vấn đề an toàn thật, không chỉ là chuyện kinh doanh. Thông tin rõ ràng bảo vệ người tiêu dùng trước hết.
Công cụ hải quan dùng cho cái gì
Chủ nhãn có văn bằng tại Việt Nam có thể đề nghị cơ quan hải quan kiểm tra, giám sát hàng nhập khẩu có dấu hiệu xâm phạm. Công cụ này nhắm vào hàng giả mạo nhãn hiệu và hàng xâm phạm, không phải để chặn hàng chính hãng nhập song song. Dùng nó để giữ hàng chính hãng hợp pháp có thể dẫn tới khiếu nại và trách nhiệm bồi thường cho bên bị giữ hàng oan.
Khi hải quan tạm dừng một lô hàng và hỏi ý kiến chủ nhãn, chủ nhãn nên kiểm tra thật kỹ: hàng là giả, là hàng gia công rò rỉ, hay là hàng chính hãng mua ở nước khác. Trả lời trung thực giúp giữ uy tín với cơ quan hải quan, điều rất quan trọng cho những lần cần họ hỗ trợ chặn hàng giả về sau.
Về phía nhà nhập khẩu, chứng từ mua hàng rõ ràng là cách nhanh nhất để chứng minh hàng chính hãng khi lô hàng bị hỏi. Mua qua trung gian không có hoá đơn, hoặc chứng từ không truy được về kênh bán hợp pháp, làm cho việc chứng minh trở nên khó khăn.
Khi phiên bản bán ở nước khác không giống phiên bản cho Việt Nam
Một sản phẩm mang cùng nhãn có thể có nhiều phiên bản theo thị trường: công thức mỹ phẩm điều chỉnh theo quy định từng nước, thiết bị điện dùng điện áp khác, thực phẩm đổi khẩu vị, hướng dẫn sử dụng bằng ngôn ngữ khác. Khi phiên bản nước ngoài được nhập song song, người mua Việt Nam có thể nhận một sản phẩm khác với điều họ thấy trong quảng cáo của nhà phân phối chính thức.
Ở một số nước, sự khác biệt đáng kể giữa hai phiên bản được dùng làm lập luận rằng hàng song song gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, nên chủ nhãn có thể hạn chế. Luật Việt Nam không có quy định riêng rõ ràng cho tình huống này; việc lập luận theo hướng đó tại Việt Nam có kết quả không chắc chắn, phụ thuộc mức độ khác biệt và chứng cứ về sự nhầm lẫn thực tế.
Cách làm thiết thực hơn với chủ nhãn là công khai sự khác biệt: phiên bản dành cho Việt Nam có đặc điểm gì, nhận biết bằng cách nào, bảo hành áp dụng ra sao. Với nhà nhập khẩu song song, cách làm đúng là mô tả trung thực phiên bản mình bán, kể cả điện áp, ngôn ngữ hướng dẫn, và các giới hạn bảo hành, để người mua tự quyết định.
Hàng song song và hợp đồng phân phối độc quyền
Nhà phân phối độc quyền tại Việt Nam thường thấy thiệt khi hàng song song bán rẻ hơn, vì họ gánh chi phí quảng cáo, bảo hành, hồ sơ công bố. Nhưng hợp đồng độc quyền chỉ ràng buộc hãng: hãng không bán cho đối tác khác tại Việt Nam. Hợp đồng không ngăn được người mua ở nước khác đem hàng về.
Nhiều hãng xử lý vấn đề này trong hợp đồng với các nhà phân phối ở thị trường khác, chẳng hạn quy định phạm vi bán hàng. Những điều khoản như vậy cần được soạn cẩn thận theo luật cạnh tranh của từng nước, vì hạn chế bán xuyên biên giới quá chặt có thể bị coi là thoả thuận hạn chế cạnh tranh ở một số thị trường.
Cách bền vững hơn thường là cạnh tranh bằng giá trị mà kênh song song khó cung cấp: bảo hành chính hãng tại Việt Nam, phiên bản dành riêng cho khí hậu và người dùng Việt Nam, dịch vụ sau bán hàng, và thông tin rõ ràng cho người mua biết họ nhận được gì ở mỗi kênh.
Lỗi hay gặp khi hai bên đối đầu
Khi hàng song song xuất hiện, cả chủ nhãn lẫn nhà nhập khẩu thường phản ứng theo cảm xúc. Những lỗi dưới đây làm vụ việc leo thang mà không bên nào được lợi, và có lúc đẩy chính bên đúng về phía phải giải trình.
- Chủ nhãn gửi thư khẳng định mọi hàng không qua nhà phân phối độc quyền đều là hàng giả, trong khi hàng là chính hãng.
- Chủ nhãn yêu cầu sàn thương mại điện tử gỡ hàng song song chính hãng với lý do xâm phạm nhãn hiệu.
- Nhà nhập khẩu song song dùng ảnh quảng cáo, mô tả của hãng như thể là đối tác chính thức.
- Nhà nhập khẩu bóc nhãn phụ của nhà phân phối chính thức hoặc dán đè thông tin không đúng.
- Hai bên tranh cãi trước công chúng thay vì đối chiếu chứng từ nguồn gốc.
Trong các trường hợp này, đối chiếu chứng từ nguồn gốc và chính sách bảo hành thường giải quyết nhanh hơn việc dùng quyền nhãn hiệu. Một yêu cầu gỡ hàng sai căn cứ gửi lên sàn có thể bị phản bác, và bên bị gỡ oan có quyền đòi bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được.
Câu hỏi thường gặp
Hàng chính hãng mua ở nước ngoài đem về Việt Nam bán có xâm phạm nhãn hiệu không?
Nhìn chung không, nếu hàng được chủ nhãn hoặc người được chủ nhãn cho phép đưa ra thị trường nước ngoài một cách hợp pháp và không bị thay đổi. Hàng vẫn phải đáp ứng quy định về nhãn phụ, công bố và chất lượng.
Nhà phân phối độc quyền có quyền yêu cầu chặn hàng nhập song song không?
Quyền độc quyền theo hợp đồng chỉ ràng buộc hãng và nhà phân phối, không ràng buộc người thứ ba. Nhà phân phối chỉ có thể hành động khi hàng là giả, bị thay đổi, hoặc người bán có hành vi gây hiểu nhầm.
Hàng do nhà máy gia công bán ra ngoài có được coi là hàng chính hãng không?
Nếu chủ nhãn không cho phép đưa số hàng đó ra thị trường thì nó không thuộc diện được che chắn bởi nguyên tắc cạn quyền, dù chất lượng có thể giống hàng chính thức. Việc chứng minh cần dựa trên mã lô và hợp đồng gia công.
Đóng gói lại hàng chính hãng để bán lẻ có được không?
Đóng gói lại, chia nhỏ hay thay bao bì có thể làm hàng không còn ở nguyên trạng khi chủ nhãn đưa ra thị trường, và dễ dẫn tới tranh chấp. Nếu cần chia nhỏ, nên có thoả thuận với chủ nhãn hoặc hỏi người làm nghề.
Hải quan có giữ hàng chính hãng nhập song song không?
Biện pháp kiểm tra, giám sát của hải quan nhắm vào hàng có dấu hiệu xâm phạm. Hàng có thể bị tạm dừng để kiểm tra, nhưng nếu chứng minh được là hàng chính hãng hợp pháp thì việc giữ hàng không có căn cứ theo luật nhãn hiệu.