"Không bảo hộ riêng" là ghi nhận rằng một thành phần trong nhãn, như chữ chỉ tên hàng hoá, chữ chỉ chất lượng, địa danh, chữ số đơn hay hình học đơn giản, không được độc quyền khi đứng một mình, dù nhãn tổng thể vẫn được bảo hộ. Bạn có thể tự khai các thành phần này trong tờ khai, hoặc để Cục Sở hữu trí tuệ nêu ra khi thẩm định. Tự khai đúng giúp đơn đi nhanh hơn; khai thừa thì tự thu hẹp quyền của mình.
Chủ cơ sở nhỏ thường giật mình khi đọc văn bằng thấy dòng "không bảo hộ riêng chữ…" và nghĩ mình chỉ được bảo hộ một nửa. Thực ra đó là cách luật giữ cho những từ ngữ mà ai trong ngành cũng cần dùng không bị một người chiếm. Bài này giải thích khi nào nên tự khai, khai thế nào, và văn bằng có dòng đó thì quyền của bạn còn những gì.
Vì sao lại có những phần không bảo hộ riêng
Nhãn hiệu được bảo hộ vì nó giúp người mua phân biệt hàng của người này với người khác. Những dấu hiệu mà bất kỳ ai làm cùng nghề cũng cần dùng để nói về sản phẩm của mình, như tên loại hàng, công dụng, chất lượng, nơi sản xuất, không thể thuộc về riêng một người. Nếu một xưởng nước mắm được độc quyền chữ "nước mắm", mọi xưởng khác sẽ không còn cách gọi tên sản phẩm của mình.
Vì thế khi nhãn kết hợp có cả phần riêng biệt lẫn phần mô tả, luật vẫn bảo hộ nhãn như một tổng thể, nhưng phần mô tả được ghi nhận là không được độc quyền khi tách riêng. Danh mục khác trên trang này giải thích kỹ dấu hiệu nào bị coi là mô tả, thông dụng hay thiếu khả năng phân biệt. Ở đây, câu hỏi là xử lý những thành phần đó thế nào trong tờ khai.
Các thành phần hay được ghi là không bảo hộ riêng
Danh sách dưới mang tính minh hoạ, ví dụ là giả định. Việc đánh giá cụ thể luôn phụ thuộc vào hàng hoá, dịch vụ trong danh mục và cách thành phần đó xuất hiện trong nhãn.
| Loại thành phần | Ví dụ giả định | Vì sao |
|---|---|---|
| Tên chung của hàng hoá, dịch vụ | Chữ "Cà phê" trong nhãn cho cà phê | Là tên gọi sản phẩm, ai cũng cần dùng |
| Chữ chỉ chất lượng, đặc tính | "Nguyên chất", "Hảo hạng", "Organic" | Mô tả đặc tính, không chỉ nguồn gốc |
| Địa danh chỉ nơi sản xuất | Tên một tỉnh, một vùng gắn với sản phẩm | Người khác cùng vùng cũng cần nêu xuất xứ |
| Chữ chỉ loại hình kinh doanh | "Shop", "Store", "Company", "Group" | Chỉ loại hình, không phân biệt |
| Chữ số, chữ cái đơn lẻ | Số năm thành lập, một chữ cái đứng riêng | Thường thiếu khả năng phân biệt khi đứng một mình |
| Hình học đơn giản, hình sản phẩm | Hình tròn, hình vuông, hình hạt cà phê cho cà phê | Hình thông dụng hoặc mô tả sản phẩm |
Nếu một thành phần như vậy chiếm phần lớn nhãn và phần còn lại quá yếu, có khi cả nhãn bị đánh giá là không có khả năng phân biệt. Khi đó, khai "không bảo hộ riêng" không cứu được; bạn cần xem lại thiết kế nhãn.
Tự khai trước hay để Cục nêu ra
Lợi ích của tự khai. Khi bạn đã thấy rõ thành phần nào là mô tả, khai trước thể hiện bạn hiểu phạm vi quyền của mình. Đơn ít có lý do bị hỏi lại ở điểm đó, và bạn chủ động chọn cách diễn đạt thay vì nhận một thông báo yêu cầu đồng ý.
Rủi ro khai thừa. Khai một thành phần là không bảo hộ riêng trong khi nó thật ra có khả năng phân biệt là tự bỏ quyền. Ví dụ một từ tiếng Anh mà bạn tưởng là mô tả nhưng trong ngữ cảnh sản phẩm của bạn lại là từ gợi ý, có khả năng phân biệt. Khai rồi thì rất khó lấy lại.
Khi không chắc. Nếu không chắc một thành phần có bị coi là mô tả hay không, nhiều người làm nghề chọn không khai, chờ ý kiến thẩm định. Cục nêu ra thì bạn có cơ hội trả lời, đồng ý hoặc lập luận.
Khi chắc chắn là mô tả. Tên hàng hoá đặt ngay trong nhãn, như chữ "bánh pía" trong nhãn cho bánh pía, gần như luôn bị ghi là không bảo hộ riêng. Khai trước những phần hiển nhiên như vậy là hợp lý.
Khai phần không bảo hộ riêng trong tờ khai
Phần khai thường được đặt trong mục mô tả nhãn hoặc phần ghi chú theo hướng dẫn trên biểu mẫu đang áp dụng. Trình tự sau giúp khai gọn và rõ:
- Đọc lại danh mục hàng hoá, dịch vụ, vì một từ có thể là mô tả với sản phẩm này nhưng không với sản phẩm khác.
- Liệt kê từng thành phần chữ và hình trong nhãn, đánh dấu những thành phần trực tiếp gọi tên, mô tả hoặc chỉ nơi sản xuất của sản phẩm trong danh mục.
- Với mỗi thành phần đã đánh dấu, tự hỏi: người cùng nghề có cần dùng đúng từ hay hình này để nói về hàng của họ không.
- Chỉ giữ lại những thành phần trả lời "có" rõ ràng; thành phần lưng chừng thì cân nhắc để Cục đánh giá.
- Ghi bằng câu ngắn, nêu đúng thành phần, ví dụ: không yêu cầu bảo hộ riêng chữ "Cà phê" và chữ "Đắk Lắk".
- Kiểm tra phần còn lại của nhãn sau khi loại các thành phần đã khai vẫn đủ để phân biệt.
Bước cuối là bước hay bị quên. Nếu sau khi bỏ hết phần mô tả, cái còn lại chỉ là một hình tròn và một màu nền, nhãn đó có vấn đề từ thiết kế, không phải từ tờ khai.
Văn bằng ghi "không bảo hộ riêng" thì quyền của bạn còn gì
Bạn vẫn có quyền với nhãn hiệu như một tổng thể. Người khác dùng một dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với tổng thể đó, cho hàng hoá trùng hoặc tương tự, vẫn có thể bị coi là xâm phạm. Điều bạn không có là quyền ngăn người khác dùng riêng thành phần mô tả, như chữ "cà phê" hay tên tỉnh, theo cách thông thường để nói về sản phẩm của họ.
Ví dụ giả định: nhãn "Hạt Ngọc Đắk Lắk" cho cà phê được cấp văn bằng với ghi chú không bảo hộ riêng chữ "Đắk Lắk". Một cơ sở khác ghi "cà phê Đắk Lắk" trên bao bì để nói xuất xứ thì không xâm phạm. Nhưng nếu họ dùng "Hạt Ngọc Đắk Nông" với cách trình bày gần giống, phần "Hạt Ngọc" và tổng thể gây nhầm lẫn mới là điều được xem xét.
Nói cách khác, sức mạnh của nhãn nằm ở phần riêng biệt của nó. Nếu bạn muốn một nhãn mạnh, đầu tư vào phần riêng biệt đó, chứ đừng trông vào chữ mô tả. Khi đặt tên ngay từ đầu, một từ tự tạo hoặc từ có nghĩa nhưng không liên quan tới sản phẩm luôn cho bạn nhiều quyền hơn một tên chỉ gồm loại hàng và tên tỉnh.
Từ tiếng nước ngoài cũng có thể là mô tả
Nhiều chủ cơ sở nghĩ chữ tiếng Anh thì "an toàn" hơn chữ tiếng Việt vì người ta không chú ý nghĩa. Thực tế khi thẩm định, nghĩa của từ nước ngoài thông dụng vẫn được xét. Chữ "Fresh" cho rau quả, chữ "Pure" cho nước uống, chữ "Bakery" cho bánh mì là những từ mô tả rõ ràng với người tiêu dùng Việt Nam hiện nay, dù không phải tiếng mẹ đẻ.
Ngược lại, có những từ nước ngoài nghe như mô tả nhưng với sản phẩm cụ thể lại mang tính gợi ý, không trực tiếp nói lên đặc tính. Đây là vùng lưng chừng, nơi việc tự khai cần cẩn thận. Nếu bạn định khai một từ tiếng nước ngoài là không bảo hộ riêng, hãy chắc rằng nghĩa của nó thật sự mô tả trực tiếp hàng hoá trong danh mục, không chỉ liên quan xa xôi.
Từ ghép hai thứ tiếng như "Phở Express" hay "Mắm House" cũng cần nhìn từng phần: chữ chỉ món ăn, chữ chỉ loại hình cửa hàng thường là mô tả; điều tạo nên khả năng phân biệt thường nằm ở thành phần thứ ba nào đó, hoặc ở cách kết hợp và trình bày đặc biệt.
Ví dụ giả định: hai cách xử lý cùng một nhãn
Ví dụ giả định: một cơ sở ở Cần Thơ nộp nhãn "Bánh Pía Cô Ba Ngọc" kèm hình bông sen cách điệu. Cách thứ nhất, chủ cơ sở không khai gì, chờ Cục. Kết quả thẩm định nêu phần "Bánh Pía" không được bảo hộ riêng; chủ cơ sở đồng ý trong thời hạn, văn bằng được cấp với ghi chú đó. Quá trình mất thêm một vòng thông báo và trả lời.
Cách thứ hai, chủ cơ sở tự khai ngay trong tờ khai: không yêu cầu bảo hộ riêng chữ "Bánh Pía". Phần đó không còn là điểm cần trao đổi, đơn bớt đi một lý do bị hỏi lại. Phần "Cô Ba Ngọc" và hình bông sen vẫn là trọng tâm bảo hộ.
Nhưng nếu chủ cơ sở khai thêm cả chữ "Cô Ba" vì nghĩ đó là cách gọi thông thường, có thể đã tự bỏ đi một phần có khả năng phân biệt. Khai hay không khai chữ lưng chừng như vậy là quyết định nên cân nhắc với người làm nghề.
Khi Cục yêu cầu đồng ý không bảo hộ riêng
Trong quá trình thẩm định nội dung, nếu thấy thành phần nào thiếu khả năng phân biệt, Cục có thể thông báo dự định cấp văn bằng với điều kiện thành phần đó không được bảo hộ riêng, hoặc thông báo kết quả thẩm định nêu rõ ý kiến. Bạn có thời hạn trả lời theo thông báo.
Có ba hướng. Đồng ý, nếu bạn thấy đánh giá hợp lý; đây là hướng phổ biến và nhanh nhất. Không đồng ý và lập luận, nếu thành phần đó trong ngữ cảnh sản phẩm của bạn thật sự không mô tả, hoặc đã có khả năng phân biệt nhờ sử dụng lâu dài với chứng cứ đầy đủ. Hoặc sửa mẫu nhãn bằng cách bỏ thành phần đó, nếu việc bỏ không làm thay đổi bản chất nhãn.
Cách viết văn bản trả lời, lập luận khác biệt và chứng minh khả năng phân biệt có bài riêng ở danh mục trả lời thông báo từ chối trên trang này. Điểm cần nhớ ở đây: đồng ý không bảo hộ riêng không phải là thua, mà thường là cái giá hợp lý để nhãn tổng thể được cấp văn bằng.
Câu hỏi thường gặp
Không bảo hộ riêng có phải là nhãn bị từ chối một phần không?
Không hẳn. Nhãn vẫn được bảo hộ như một tổng thể; chỉ thành phần được ghi chú là không thuộc độc quyền khi đứng một mình. Bị từ chối một phần thường nói về việc một số hàng hoá, dịch vụ trong danh mục không được chấp nhận.
Có bắt buộc phải tự khai phần không bảo hộ riêng không?
Không bắt buộc. Bạn có thể để Cục đánh giá và nêu ra trong quá trình thẩm định. Tự khai hợp lý với những thành phần hiển nhiên là mô tả, còn thành phần lưng chừng thì nên cân nhắc kỹ trước khi tự bỏ quyền.
Tên tỉnh trong nhãn hiệu luôn bị ghi không bảo hộ riêng sao?
Thường là vậy khi tên tỉnh chỉ nơi sản xuất của sản phẩm. Nếu địa danh dùng theo nghĩa không liên quan tới xuất xứ hàng, việc đánh giá có thể khác. Ngoài ra, địa danh gắn với chỉ dẫn địa lý đã bảo hộ có quy định riêng cần lưu ý.
Đã khai không bảo hộ riêng rồi có rút lại được không?
Rút lại một khai báo đã làm tức là mở rộng phạm vi yêu cầu bảo hộ so với đơn ban đầu, điều mà sửa đổi đơn thường không cho phép. Vì vậy chỉ nên khai những gì bạn chắc chắn là mô tả.
Người khác có được dùng phần không bảo hộ riêng trong nhãn của họ không?
Họ được dùng thành phần đó theo cách thông thường để mô tả sản phẩm của mình. Nhưng nếu họ ghép nó với các yếu tố khác tạo thành dấu hiệu gây nhầm lẫn với nhãn tổng thể của bạn, đó vẫn có thể là xâm phạm.