Khi chủ nhãn hiệu là cá nhân qua đời, quyền sở hữu nhãn hiệu là quyền tài sản và trở thành di sản thừa kế theo Bộ luật Dân sự. Người thừa kế phải xác lập quyền thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, rồi yêu cầu Cục Sở hữu trí tuệ ghi nhận mình là chủ văn bằng mới. Cho tới lúc đó, văn bằng vẫn mang tên người đã mất, và việc làm thủ tục với nhãn như gia hạn, cho thuê, xử lý người làm nhái đều gặp khó.
Rất nhiều nhãn hiệu của hộ kinh doanh, cửa hàng gia đình, xưởng nghề đứng tên một người, thường là người lớn tuổi nhất. Khi người đó mất, gia đình lo chia nhà đất trước, nhãn bị để lại. Bài này đi theo đúng thứ tự cần làm và những điểm hay vướng khi có nhiều người thừa kế.
Nhãn hiệu là di sản như thế nào
Quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu gồm quyền sử dụng, quyền cho người khác dùng và quyền định đoạt nhãn. Đây là quyền tài sản, nên khi chủ sở hữu là cá nhân qua đời, quyền này đi vào khối di sản giống như sổ tiết kiệm hay phần vốn góp. Nó được chia theo di chúc nếu có di chúc hợp pháp, hoặc theo pháp luật về thừa kế nếu không có di chúc hay di chúc không hợp pháp.
Người thừa kế nhận nhãn với nguyên trạng: cùng số văn bằng, cùng danh mục, cùng thời hạn hiệu lực. Thừa kế không làm văn bằng mới, không gia hạn, không mở rộng danh mục. Nếu văn bằng gần hết hạn, việc gia hạn là việc cần tính ngay, vì quên gia hạn thì văn bằng hết hiệu lực bất kể đang có tranh chấp chia thừa kế hay không.
Một câu hỏi hay gặp là nhãn đứng tên một người trong thời kỳ hôn nhân thì là tài sản riêng hay tài sản chung. Pháp luật hôn nhân và gia đình có quy định riêng về quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ và về thu nhập phát sinh từ đó; cách xác định trong từng trường hợp có thể phức tạp. Khi chưa chắc, gia đình nên nhờ tổ chức hành nghề công chứng hoặc người làm nghề luật xác định trước khi lập văn bản chia di sản.
Tình huống thừa kế thường gặp
Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất và giấy tờ thường dùng để chứng minh quyền thừa kế. Yêu cầu cụ thể tại Cục bạn đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
| Tình huống | Ai nhận nhãn | Giấy tờ chứng minh thường dùng |
|---|---|---|
| Có di chúc ghi rõ người nhận nhãn | Người được chỉ định trong di chúc | Văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản theo di chúc đã công chứng |
| Có di chúc nhưng không nhắc tới nhãn | Chia theo pháp luật cho phần không được định đoạt | Văn bản thoả thuận phân chia di sản của những người thừa kế |
| Không có di chúc, một người thừa kế | Người thừa kế duy nhất ở hàng được hưởng | Văn bản khai nhận di sản đã công chứng |
| Không có di chúc, nhiều người thừa kế | Những người cùng hàng thừa kế, theo thoả thuận | Văn bản thoả thuận phân chia, ghi rõ ai đứng tên nhãn |
| Các bên tranh chấp | Theo bản án hoặc quyết định của toà án | Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật |
| Người mất còn đơn đang chờ | Người thừa kế theo các trường hợp trên | Như trên, nộp kèm yêu cầu ghi nhận thay đổi người nộp đơn |
Văn bản thoả thuận hay khai nhận di sản nên liệt kê nhãn theo số văn bằng hoặc số đơn, không chỉ ghi chung chung là "thương hiệu của cửa hàng". Ghi mơ hồ là lý do phổ biến khiến hồ sơ ở Cục bị yêu cầu làm rõ.
Các bước từ khi chủ nhãn qua đời tới khi người thừa kế đứng tên
Thứ tự dưới đây áp dụng cho trường hợp không có tranh chấp giữa những người thừa kế:
- Thu thập giấy tờ về nhãn: văn bằng, hồ sơ đơn, các hợp đồng li-xăng, thư từ với Cục và tổ chức đại diện nếu có.
- Xác định có di chúc hay không và di chúc có nhắc tới nhãn không.
- Xác định những người thừa kế và thống nhất ai sẽ đứng tên nhãn, hoặc cùng đứng tên.
- Lập văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, ghi rõ số văn bằng.
- Lập tờ khai yêu cầu ghi nhận thay đổi chủ văn bằng do thừa kế, kèm văn bản về thừa kế, giấy tờ tuỳ thân của người thừa kế, giấy uỷ quyền nếu có, chứng từ phí.
- Nộp hồ sơ tại Cục Sở hữu trí tuệ, theo dõi và bổ sung khi được yêu cầu.
- Sau khi được ghi nhận, cập nhật các nơi đang dùng thông tin chủ nhãn và rà lịch gia hạn.
Nếu những người thừa kế không thống nhất được, phải giải quyết tranh chấp chia di sản trước, bằng thương lượng, hoà giải hoặc toà án. Cục không phân xử ai được thừa kế; Cục chỉ ghi nhận theo giấy tờ đã có giá trị pháp lý.
Nhiều người thừa kế: các cách xử lý nhãn
Cùng đứng tên. Tất cả người thừa kế trở thành đồng chủ sở hữu. Cách này công bằng trên giấy nhưng nặng nề khi vận hành: mọi việc chuyển nhượng, li-xăng sau này đều cần sự đồng ý của tất cả. Nếu một người ra nước ngoài hoặc bất đồng, nhãn dễ bị đóng băng.
Một người đứng tên, thanh toán phần cho người khác. Người tiếp tục kinh doanh nhận nhãn và trả cho những người còn lại giá trị tương ứng bằng tiền hoặc tài sản khác trong khối di sản. Cách này gọn nhất nếu chỉ một người thật sự làm ăn với nhãn.
Bán nhãn và chia tiền. Khi không ai muốn tiếp tục kinh doanh, nhãn có thể được bán cho người ngoài. Người mua làm thủ tục đăng ký chuyển nhượng với bên chuyển nhượng là những người đã được ghi nhận thừa kế.
Một người đứng tên, li-xăng cho người khác. Hữu ích khi gia đình chia nhau các cơ sở kinh doanh ở các nơi khác nhau. Một người giữ nhãn và li-xăng cho các anh chị em khác, với tiêu chuẩn chất lượng chung để khách hàng không bị nhầm lẫn.
Đừng chia nhãn theo sản phẩm tương tự. Chia cho người này dùng nhãn với bánh, người kia dùng với kẹo cùng thương hiệu là tạo ra hai nguồn cho một nhãn. Cách chia này có thể không được Cục chấp nhận và chắc chắn gây nhầm lẫn cho khách hàng.
Khoảng trống trong thời gian chờ chia thừa kế
Từ ngày chủ nhãn mất tới ngày người thừa kế được ghi nhận có thể là một khoảng thời gian dài, nhất là khi gia đình còn đang chia các tài sản khác. Trong khoảng đó, cửa hàng vẫn bán hàng mang nhãn, hợp đồng li-xăng vẫn chạy, có thể có người làm nhái. Ai có quyền hành động?
Pháp luật dân sự có cơ chế người quản lý di sản: người được chỉ định trong di chúc, hoặc do những người thừa kế thoả thuận cử ra. Người quản lý di sản có trách nhiệm bảo quản di sản, trong đó có việc giữ cho nhãn không bị mất hiệu lực. Gia đình nên sớm thống nhất người quản lý di sản và ghi lại bằng văn bản, để người đó có căn cứ khi làm việc với tổ chức đại diện, với bên được li-xăng hay với cơ quan chức năng.
Việc gấp nhất thường là gia hạn. Nếu kỳ gia hạn rơi vào thời gian đang chia thừa kế, đừng để quá hạn chỉ vì chưa biết ai sẽ đứng tên. Việc theo dõi hạn và thủ tục gia hạn cụ thể thuộc mảng quản lý văn bằng sau khi cấp, nhưng gia đình cần biết hạn này tồn tại.
Người thừa kế không kinh doanh có giữ nhãn được không
Đây là câu hỏi hay gặp khi con cháu không tiếp tục nghề của cha mẹ. Về điều kiện chủ thể, nhãn hiệu thông thường gắn với người dùng nhãn cho hàng hoá, dịch vụ của mình. Pháp luật không đòi người thừa kế phải đang kinh doanh đúng mặt hàng đó ngay ngày nhận thừa kế, nhưng Cục có thể xem xét tư cách người nhận theo từng hồ sơ, và yêu cầu cụ thể bạn đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Rủi ro thực tế lớn hơn nằm ở chỗ khác: nhãn không được sử dụng trong một thời gian dài theo luật có thể bị người khác yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Người thừa kế giữ nhãn mà không dùng, cũng không cho ai dùng, là đang để nhãn dần mất giá trị pháp lý. Nếu không định kinh doanh, có ba hướng hợp lý: li-xăng cho người đang làm nghề, bán nhãn cho người muốn tiếp tục, hoặc góp nhãn vào một doanh nghiệp sẽ dùng nó.
Ví dụ giả định: một lò bánh pía ở Sóc Trăng mang nhãn "Pía Hiên Trăng" đứng tên bà. Bà mất, hai người con đều làm việc văn phòng ở thành phố khác. Thay vì để nhãn nằm yên, hai người thoả thuận một người đứng tên rồi li-xăng cho người thợ cả đã làm cùng bà nhiều năm, kèm tiêu chuẩn về công thức và nguyên liệu. Nhãn tiếp tục được dùng, khách quen vẫn tìm thấy hương vị cũ, và gia đình vẫn giữ quyền với nhãn.
Chủ nhãn nên chuẩn bị gì từ khi còn khoẻ
Thừa kế nhãn suôn sẻ hay không phần lớn quyết định bởi những gì chủ nhãn để lại. Vài việc đơn giản giúp gia đình đỡ rất nhiều:
- Ghi rõ trong di chúc ai nhận nhãn, theo số văn bằng, và có thể kèm điều kiện tiếp tục kinh doanh.
- Cân nhắc chuyển nhãn sang doanh nghiệp gia đình khi cơ sở đã lớn, để nhãn gắn với pháp nhân thay vì một con người.
- Lưu văn bằng, hồ sơ đơn và hợp đồng li-xăng ở một nơi người nhà biết.
- Ghi lại thông tin tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp đang theo hồ sơ, nếu có.
- Ghi lịch gia hạn của từng văn bằng.
- Nói với người nhà về các bên đang được dùng nhãn và các vụ đang theo dõi.
Những trường hợp có nhiều người thừa kế bất đồng, có tài sản ở nhiều nơi, hoặc nhãn đang mang lại thu nhập lớn nên có người làm nghề luật xem trước. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của gia đình mình cần những giấy tờ gì trước khi ra tổ chức hành nghề công chứng.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ mất, nhãn hiệu đứng tên bố mẹ thì con có được dùng tiếp không?
Con là người thừa kế có thể được nhận quyền với nhãn theo di chúc hoặc theo pháp luật. Để đứng tên, cần lập văn bản về thừa kế rồi yêu cầu Cục Sở hữu trí tuệ ghi nhận chủ văn bằng mới.
Có phải nộp đơn đăng ký nhãn hiệu lại từ đầu khi thừa kế không?
Không. Người thừa kế nhận nguyên văn bằng với số, danh mục và thời hạn đang có, chỉ cần làm thủ tục ghi nhận thay đổi chủ văn bằng do thừa kế tại Cục.
Nhiều anh chị em cùng thừa kế thì ai đứng tên nhãn?
Do những người thừa kế thoả thuận: cùng đứng tên làm đồng sở hữu, hoặc một người đứng tên và thanh toán phần cho người khác. Thoả thuận nên lập thành văn bản phân chia di sản có công chứng, ghi rõ số văn bằng.
Văn bằng sắp hết hạn trong lúc đang chia thừa kế thì làm sao?
Không nên để quá hạn. Người quản lý di sản hoặc những người thừa kế cần thống nhất cách gia hạn kịp thời, vì văn bằng hết hiệu lực thì không còn quyền gì để chia.
Đơn nhãn hiệu đang chờ mà người nộp đơn mất thì sao?
Đơn không tự mất. Người thừa kế yêu cầu Cục ghi nhận thay đổi người nộp đơn kèm giấy tờ thừa kế, rồi tiếp tục theo đơn và đáp ứng các thời hạn đang chạy.
Cục Sở hữu trí tuệ có giải quyết tranh chấp thừa kế nhãn hiệu không?
Không. Cục chỉ ghi nhận theo giấy tờ có giá trị pháp lý. Tranh chấp giữa những người thừa kế được giải quyết bằng thương lượng, hoà giải hoặc tại toà án theo pháp luật dân sự.