Bên gia công và nhà in bao bì không đứng ngoài khi nhãn hiệu trên hàng xâm phạm quyền của người khác. Gắn dấu hiệu lên hàng hoá, bao bì là một trong những hành vi "sử dụng" nhãn hiệu theo Luật Sở hữu trí tuệ, nên bên làm hộ có thể bị xem xét trách nhiệm cùng khách đặt hàng. Mức độ phụ thuộc vào việc bên làm hộ biết hoặc buộc phải biết đến đâu, và đã kiểm tra những gì trước khi nhận đơn.
Ở chiều ngược lại, chủ nhãn khi phát hiện hàng xâm phạm thường lần ngược chuỗi: người bán, kho, xưởng sản xuất, nhà in. Bài này dành cho các xưởng gia công thực phẩm, mỹ phẩm, đồ gia dụng, các nhà in tem nhãn và bao bì, cùng góc nhìn của chủ nhãn khi xử lý nguồn sản xuất.
Gắn nhãn lên hàng cũng là "sử dụng" nhãn hiệu
Luật Sở hữu trí tuệ liệt kê các hành vi được coi là sử dụng nhãn hiệu, trong đó có gắn nhãn hiệu lên hàng hoá, bao bì hàng hoá, phương tiện kinh doanh, phương tiện dịch vụ, giấy tờ giao dịch; lưu thông, chào bán, quảng cáo để bán, tàng trữ để bán hàng hoá mang nhãn; và nhập khẩu hàng hoá mang nhãn. Khi các hành vi này được thực hiện với dấu hiệu xâm phạm mà không được phép, chúng có thể bị coi là hành vi xâm phạm.
Như vậy, xưởng in tem lên chai, nhà in sản xuất hộp có nhãn, xưởng đóng gói gắn nhãn vào sản phẩm đều đang trực tiếp thực hiện hành vi gắn nhãn. Lời biện hộ "chỉ làm theo đơn đặt hàng" có giá trị khi đánh giá mức độ lỗi, nhưng không làm hành vi biến mất.
Một điểm đáng lưu ý với gia công xuất khẩu: quyền nhãn hiệu có tính lãnh thổ, và việc gắn nhãn diễn ra tại Việt Nam. Nếu nhãn mà khách nước ngoài yêu cầu gắn đang được người khác bảo hộ tại Việt Nam, hàng gia công dù chỉ để xuất đi vẫn có thể phát sinh câu hỏi về xâm phạm tại Việt Nam. Bên gia công nên tra cứu tình trạng nhãn tại Việt Nam chứ không chỉ tin vào văn bằng nước ngoài của khách.
Các vai trong chuỗi và mức độ liên quan
Khách đặt hàng. Người quyết định dùng nhãn nào, thường là bên chịu trách nhiệm chính. Nếu khách là chủ nhãn thật hoặc được li-xăng hợp lệ, cả chuỗi phía sau an toàn.
Đơn vị thiết kế. Tạo mẫu nhãn theo yêu cầu. Nếu chủ động sao chép nhãn của người khác, đơn vị thiết kế cũng có thể dính vào cả câu chuyện nhãn hiệu lẫn quyền tác giả.
Nhà in tem nhãn, bao bì. Sản xuất vật mang nhãn. Bao bì in sẵn, khi chưa gắn vào hàng, vẫn có thể bị coi là phương tiện để thực hiện hành vi xâm phạm.
Xưởng gia công, đóng gói. Gắn nhãn lên hàng thành phẩm. Đây là khâu tạo ra hàng hoá mang nhãn, nên thường được chú ý nhất khi chủ nhãn lần theo nguồn.
Kho, vận chuyển. Thường chỉ liên quan khi biết rõ hàng xâm phạm mà vẫn tàng trữ, vận chuyển để bán; tuy vậy hàng trong kho có thể bị tạm giữ trong quá trình xử lý.
Bên môi giới đơn hàng. Người đứng giữa kết nối khách với xưởng, nhận hoa hồng theo đơn. Họ thường biết rõ khách là ai và muốn gì; nếu biết nhãn có vấn đề mà vẫn sắp xếp sản xuất, họ khó nói mình chỉ là người giới thiệu. Bên gia công nên ghi rõ trong hồ sơ ai là khách thật, không chỉ ghi tên người môi giới.
Kiểm tra khách đặt hàng trước khi nhận đơn
Một quy trình kiểm tra gọn giúp bên làm hộ tự bảo vệ mà không làm chậm công việc. Các bước gợi ý:
- Yêu cầu khách cung cấp bản sao văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, hoặc giấy tờ đơn đăng ký đang chờ, hoặc hợp đồng li-xăng nếu khách không phải chủ nhãn.
- Đối chiếu tên chủ văn bằng với tên khách đặt hàng; nếu khác, yêu cầu giấy tờ chứng minh quan hệ.
- Tra cứu nhanh tên nhãn trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu, xem văn bằng còn hiệu lực và danh mục có bao trùm sản phẩm gia công không.
- So mẫu nhãn khách đưa với mẫu nhãn trong văn bằng; nếu khác đáng kể, hỏi rõ.
- Cảnh giác với đơn hàng có nhãn giống hệt hoặc na ná thương hiệu lớn, giá gia công thấp bất thường, yêu cầu giao hàng không hoá đơn.
- Lưu toàn bộ giấy tờ đã kiểm tra trong hồ sơ đơn hàng.
Khách là chủ nhãn thật thường không ngại cung cấp giấy tờ. Khách né tránh việc này là tín hiệu nên cân nhắc lại đơn hàng.
Hợp đồng gia công, in ấn nên có những điều khoản gì
Bảng dưới gợi ý các điều khoản liên quan đến nhãn hiệu trong hợp đồng gia công hoặc in ấn. Nội dung cụ thể nên được người làm nghề xem lại theo từng hợp đồng.
| Điều khoản | Nội dung | Bảo vệ bên nào |
|---|---|---|
| Cam kết quyền | Khách cam kết là chủ nhãn hoặc được phép sử dụng, kèm giấy tờ | Bên làm hộ |
| Bồi hoàn | Khách chịu trách nhiệm và bồi hoàn nếu bên làm hộ bị khiếu nại do nhãn của khách | Bên làm hộ |
| Dừng sản xuất | Bên làm hộ được dừng ngay khi có khiếu nại có căn cứ mà không bị phạt hợp đồng | Bên làm hộ |
| Không dùng nhãn ngoài đơn | Bên làm hộ không sản xuất thêm, không bán ra ngoài hàng mang nhãn của khách | Khách |
| Quản lý bao bì, tem thừa | Bàn giao hoặc huỷ có biên bản phần in thừa | Khách |
| Thông báo khi có khiếu nại | Hai bên báo cho nhau trong thời gian ngắn khi nhận thư hoặc quyết định từ cơ quan chức năng | Cả hai |
Điều khoản bồi hoàn chỉ có ý nghĩa khi khách có năng lực tài chính và có thể truy tìm được. Nó không thay việc kiểm tra trước khi nhận đơn.
Ví dụ giả định: một đơn in tem nhãn đáng ngờ
Ví dụ giả định: một nhà in nhỏ ở Hải Phòng nhận đơn in hai mươi nghìn tem nhãn cho chai nước giặt. Mẫu nhãn khách gửi có tên "SÁNG MỚI", màu xanh dương và hình bọt khí giống hệt bao bì của một nhãn nước giặt rất phổ biến trên thị trường. Khách trả giá cao hơn mặt bằng chung, đề nghị giao hàng gấp và không cần hoá đơn.
Theo quy trình kiểm tra, nhân viên nhà in hỏi văn bằng nhãn hiệu. Khách nói đơn "đang nộp", không cung cấp được số đơn. Tra cứu nhanh cho thấy tên "SÁNG MỚI" có một văn bằng đứng tên doanh nghiệp khác, cho đúng nhóm chất tẩy rửa. Đến đây, nhà in có đủ cơ sở để từ chối đơn, và việc từ chối được ghi lại trong hồ sơ.
Giả sử nhà in bỏ qua các dấu hiệu đó và nhận in, khi chủ nhãn lần ra nguồn tem, nhà in khó giải thích vì sao không hỏi một câu nào trước một đơn hàng có quá nhiều điểm bất thường. Chính những tín hiệu như giá cao bất thường, giao không hoá đơn, mẫu giống hệt hàng phổ biến là căn cứ để đánh giá bên làm hộ "buộc phải biết".
Với các đơn bình thường, quy trình kiểm tra chỉ mất vài phút và đa số khách hiểu. Thói quen này còn giúp nhà in xây dựng uy tín với các chủ nhãn lớn, những khách hàng ưu tiên đối tác in ấn có kỷ luật về quyền sở hữu trí tuệ.
Phía chủ nhãn: lần theo chuỗi sản xuất
Khi phát hiện hàng mang nhãn xâm phạm trên thị trường, xử lý từng người bán lẻ thường không giải quyết tận gốc. Chủ nhãn có lợi khi tìm ra nguồn sản xuất: bao bì in ở đâu, hàng đóng gói ở đâu. Thông tin này đôi khi có ngay trên bao bì, đôi khi phải qua điều tra của cơ quan chức năng.
Với xưởng gia công và nhà in, chủ nhãn nên phân biệt bên cố ý và bên bị khách lợi dụng. Một xưởng đã kiểm tra giấy tờ, có hợp đồng rõ ràng và sẵn sàng hợp tác cung cấp thông tin về khách đặt hàng có thể là đồng minh trong việc tìm ra người chủ mưu. Đối xử với mọi mắt xích như nhau đôi khi làm mất đi nguồn thông tin quý nhất.
Chủ nhãn cũng có thể chủ động hơn: thông báo cho các nhà in, xưởng gia công lớn trong ngành về nhãn hiệu đã đăng ký và đầu mối liên hệ để xác minh khi có đơn đặt hàng đáng ngờ. Cách làm này không ngăn được mọi trường hợp, nhưng tăng khả năng phát hiện sớm.
Khi phát hiện mình đang làm hộ hàng có vấn đề
Nếu nhận được thư của chủ nhãn hoặc tự phát hiện nhãn khách yêu cầu có dấu hiệu xâm phạm, bên làm hộ nên dừng sản xuất phần liên quan, kiểm kê hàng thành phẩm, bán thành phẩm, bao bì và tem đã in, giữ nguyên hiện trạng và hồ sơ đơn hàng.
Không nên tự ý tiêu huỷ hàng hay bao bì khi chưa có thoả thuận hoặc hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, vì đó có thể bị coi là tiêu huỷ chứng cứ. Cũng không nên giao tiếp hàng cho khách để "trả lại cho xong", vì như vậy hàng xâm phạm tiếp tục được đưa ra thị trường.
Thông báo bằng văn bản cho khách về việc tạm dừng và lý do, đồng thời trả lời chủ nhãn với thông tin trung thực về phạm vi công việc mình đã làm. Hợp tác thiện chí, kèm hồ sơ cho thấy đã kiểm tra trước khi nhận đơn, là cách tốt nhất để bên làm hộ giảm thiểu trách nhiệm. Vụ việc có hàng hoá giá trị lớn hoặc cơ quan chức năng đã vào cuộc nên có luật sư tham gia sớm.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng gia công chỉ làm theo đơn của khách thì có bị xử lý không?
Có thể bị xem xét, vì gắn nhãn lên hàng hoá là một hành vi sử dụng nhãn hiệu. Việc chỉ làm theo đơn, đã kiểm tra giấy tờ và không biết về vi phạm là yếu tố giảm nhẹ quan trọng, nhưng không tự động loại trừ trách nhiệm.
Nhà in bao bì có cần kiểm tra văn bằng nhãn hiệu của khách không?
Không có quy định chung buộc kiểm tra trong mọi đơn hàng, nhưng kiểm tra là cách tự bảo vệ hiệu quả, nhất là với nhãn giống thương hiệu lớn. Lưu bản sao giấy tờ đã kiểm tra giúp chứng minh thiện chí nếu có khiếu nại.
Gia công hàng xuất khẩu cho khách nước ngoài có phải lo về nhãn hiệu ở Việt Nam không?
Nên lo. Quyền nhãn hiệu có tính lãnh thổ và việc gắn nhãn diễn ra tại Việt Nam. Nếu nhãn đó đang được người khác bảo hộ tại Việt Nam, có thể phát sinh vấn đề. Nên tra cứu tình trạng nhãn tại Việt Nam trước khi nhận đơn.
Điều khoản bồi hoàn trong hợp đồng có giúp bên gia công thoát trách nhiệm không?
Không. Điều khoản bồi hoàn chỉ phân chia thiệt hại giữa hai bên trong hợp đồng, không ràng buộc chủ nhãn hay cơ quan chức năng. Nó giúp bên gia công đòi lại chi phí từ khách, nếu khách còn khả năng chi trả.
Phát hiện đơn hàng có vấn đề thì có nên tiêu huỷ bao bì đã in không?
Không nên tự ý tiêu huỷ. Hãy kiểm kê, niêm giữ và chờ thoả thuận với chủ nhãn hoặc hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Tiêu huỷ vội có thể bị coi là xoá chứng cứ và bất lợi cho chính bên gia công.