Một cái tên na ná nhãn hiệu đã đăng ký bị coi là xâm phạm khi nó trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn, và được dùng cho hàng hoá, dịch vụ trùng hoặc tương tự với phạm vi bảo hộ. Thêm một chữ cái, đổi dấu hay dịch sang tiếng nước ngoài không tự động giúp thoát; ngược lại, một cái tên có âm gợi nhớ nhưng dùng cho ngành khác hẳn thường không bị coi là xâm phạm, trừ khi nhãn kia là nhãn nổi tiếng.
Câu hỏi "giống bao nhiêu thì bị tính" không có đáp án bằng phần trăm. Cơ quan có thẩm quyền và toà án xét tổng thể cấu trúc, cách đọc, ý nghĩa, cách trình bày của dấu hiệu, cùng bản chất và kênh tiêu thụ của hàng hoá. Bài này dành cho cả người đặt tên muốn tránh rủi ro lẫn chủ nhãn muốn biết khi nào nên phản ứng. Mọi nhãn hiệu trong bài là tên giả định.
Luật xét gì khi nói "gây nhầm lẫn" trong xâm phạm
Khi đánh giá một dấu hiệu có phải là yếu tố xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu hay không, người ta so dấu hiệu bị nghi ngờ với nhãn hiệu được bảo hộ trên nhiều mặt: cấu tạo chữ, cách phát âm, cách phiên âm, ý nghĩa, cách trình bày, màu sắc nếu nhãn được bảo hộ màu. Phần nổi bật, tức phần người mua nhớ và gọi tên, được đặt nặng hơn phần mô tả đi kèm.
Điểm khác với thẩm định đơn là ở đây cách dùng thực tế cũng được xem xét. Hai cái tên nhìn trên giấy có thể khác nhau vừa đủ, nhưng nếu bên dùng sau còn bắt chước màu bao bì, bố cục, kiểu chữ của bên kia, tổng thể ấn tượng có thể gây nhầm lẫn mạnh hơn nhiều. Phần bắt chước cách trình bày đôi khi còn được xem xét theo quy định về cạnh tranh không lành mạnh, độc lập với câu hỏi về nhãn hiệu.
Mặt thứ hai là hàng hoá. Hàng hoá, dịch vụ được coi là tương tự khi có bản chất, chức năng, mục đích sử dụng gần nhau, cùng kênh phân phối, cùng nhóm người mua, hoặc người mua có thể nghĩ chúng đến từ cùng một nguồn. Cùng nhóm trong bảng phân loại không đồng nghĩa với tương tự, và khác nhóm cũng không đồng nghĩa với không tương tự.
Những kiểu "na ná" hay gặp và vì sao chúng không an toàn
Thêm, bớt hoặc đổi một chữ cái. Người mua đọc lướt, nhất là trên điện thoại, ít khi nhận ra khác biệt một ký tự. Với tên ngắn, một chữ cái có thể tạo khác biệt; với tên dài, gần như không.
Bỏ dấu hoặc đổi dấu tiếng Việt. Trên bao bì và trong tìm kiếm, nhiều người gõ không dấu. Hai tên chỉ khác dấu thường bị coi là tương tự về cách đọc ở mức nguy hiểm.
Dịch nghĩa sang tiếng Anh hoặc ngược lại. Nếu người mua liên quan hiểu được nghĩa, bản dịch có thể bị coi là tương tự về ý nghĩa. Đây là lối "lách" mà người dùng hay nghĩ là an toàn nhất, trong khi thực tế không phải.
Giữ phần chính, thêm từ mô tả. Ghép nhãn của người khác với chữ như "Food", "Shop", "Việt", "Pro" thường không đủ, vì phần mô tả bị xem là yếu và người mua vẫn nhớ phần chính.
Chữ khác nhưng bao bì giống. Đổi tên hẳn nhưng giữ nguyên màu, hình, bố cục của sản phẩm dẫn đầu có thể vẫn dẫn đến tranh chấp, theo hướng nhãn hiệu nếu yếu tố hình được bảo hộ, hoặc theo hướng cạnh tranh không lành mạnh.
Ví dụ giả định: một nhãn, năm cách na ná
Giả định nhãn hiệu "BAVIRA" được đăng ký cho cà phê rang xay. Bảng dưới đánh giá sơ bộ năm cách dùng khác, chỉ để minh hoạ cách nghĩ, không phải kết luận pháp lý cho trường hợp thật.
| Cách dùng của bên khác (giả định) | Dấu hiệu | Hàng hoá | Đánh giá sơ bộ |
|---|---|---|---|
| "BAVYRA" cho cà phê hoà tan | Gần như trùng cách đọc | Rất gần | Nguy cơ xâm phạm cao |
| "BAVIRA FARM" cho cà phê nhân bán cho quán | Giữ nguyên phần chính | Cùng chuỗi sản phẩm | Nguy cơ cao |
| "BA VI RA" tách chữ, cùng màu nâu đỏ trên túi | Đọc giống, trình bày giống | Trùng | Nguy cơ rất cao, thêm yếu tố cố ý |
| "BAVIRA" cho dịch vụ sửa xe máy | Trùng | Khác hẳn, khác kênh | Thường không bị coi là xâm phạm, trừ khi nhãn nổi tiếng |
| "BALIVA" cho trà túi lọc | Có điểm giống nhưng khác cấu trúc | Gần (đồ uống) | Vùng xám, phụ thuộc trình bày và thị trường |
Dòng cuối là loại gặp nhiều nhất trong thực tế: không ai dám chắc. Ở vùng xám, cách trình bày trên bao bì, kênh bán và việc bên dùng sau có biết về nhãn kia hay không thường quyết định hướng đánh giá.
Phía người đặt tên: kiểm tra trước khi in bao bì
Rẻ nhất là phát hiện rủi ro trước khi bỏ tiền vào bao bì, biển hiệu, quảng cáo. Thứ tự gợi ý:
- Liệt kê đúng hàng hoá, dịch vụ bạn sẽ bán trong vài năm tới, không chỉ sản phẩm đầu tiên.
- Tra cứu tên dự kiến cùng các biến thể: không dấu, sai chính tả phổ biến, bản dịch, cách đọc gần giống. Có thể tra trước trên TraCuuThuongHieu.com và cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ.
- Tra cả trên thị trường: sàn bán hàng, mạng xã hội, cửa hàng cùng ngành, vì có những cái tên đang được dùng làm tên thương mại mà chưa đăng ký.
- Nếu thấy tên gần giống trong cùng ngành, đổi hướng ngay thay vì cố chỉnh vài chữ cái.
- Thiết kế bao bì với màu, bố cục riêng, tránh mô phỏng sản phẩm dẫn đầu ngành dù tên đã khác.
- Nộp đơn đăng ký cho tên đã chọn trước khi tung sản phẩm.
Một nguyên tắc dễ nhớ: nếu lý do bạn chọn một cái tên là vì nó "nghe giống" một thương hiệu đã có tiếng, đó chính là lý do không nên chọn nó.
Nhãn mạnh, nhãn yếu: vì sao phạm vi bảo vệ khác nhau
Không phải nhãn hiệu nào cũng được bảo vệ rộng như nhau. Một từ tự tạo, không mang nghĩa gì liên quan đến sản phẩm, được coi là có khả năng phân biệt cao; những cái tên gần giống nó dễ bị coi là gây nhầm lẫn. Ngược lại, nhãn được cấu thành từ những từ gợi tả, gần với mô tả công dụng hay chất lượng, thường chỉ được bảo vệ trong phạm vi hẹp, đúng ở cách kết hợp cụ thể đã đăng ký.
Ví dụ giả định: nhãn "SẠCH XANH" cho nước rửa rau. Hai chữ này đều gợi tả, nên một bên khác dùng "XANH TƯƠI" hay "RAU SẠCH" cho sản phẩm cùng loại khó bị coi là xâm phạm chỉ vì trùng một chữ. Chủ nhãn không thể độc chiếm những từ mà mọi người bán hàng cùng ngành đều cần để mô tả sản phẩm của họ.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Với người đặt tên, chọn một cái tên tự tạo vừa dễ được bảo hộ hơn vừa ít đụng chạm hơn. Với chủ nhãn đang có một nhãn gợi tả, cần thực tế khi đánh giá phạm vi quyền của mình trước khi gửi thư cảnh báo; phần mô tả mà văn bằng ghi là không bảo hộ riêng thì không thể dùng làm căn cứ ngăn cấm người khác.
Mức độ được biết đến trên thị trường cũng làm thay đổi phạm vi bảo vệ. Một nhãn đã được người tiêu dùng nhận biết rộng rãi thường được nhìn nhận là dễ bị nhầm lẫn hơn khi có tên na ná xuất hiện, và khi đạt tới mức nổi tiếng thì được bảo vệ cả ngoài ngành hàng đã đăng ký.
Phía chủ nhãn: khi nào nên phản ứng
Không phải cái tên nào hơi giống cũng đáng để gửi thư. Chủ nhãn nên tập trung vào những trường hợp cùng ngành hoặc ngành rất gần, cách đọc hoặc ý nghĩa gần như trùng, có dấu hiệu bắt chước cách trình bày, hoặc đã có khách hàng thực sự nhầm lẫn, ví dụ khách gọi đến hỏi về sản phẩm của bên kia, hay để lại nhận xét nhầm chỗ.
Với các trường hợp vùng xám, đôi khi lựa chọn khôn ngoan là theo dõi và lưu chứng cứ thay vì hành động ngay. Phản ứng quá rộng với mọi cái tên na ná vừa tốn kém, vừa có thể bị coi là lạm dụng quyền, nhất là khi văn bằng của bạn chỉ bao trùm một nhóm hàng hẹp.
Ngược lại, không phản ứng gì trong thời gian dài với một bên dùng tên gần giống cùng ngành có thể khiến thị trường quen với sự tồn tại của cả hai, làm khả năng phân biệt của nhãn bạn yếu dần. Theo dõi định kỳ thị trường và công báo là việc nên làm đều đặn, không phải chỉ khi có chuyện.
Yếu tố cố ý và vì sao nó quan trọng
Về nguyên lý, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu được xác định dựa trên hành vi và khả năng gây nhầm lẫn, không đòi hỏi bên dùng sau phải cố ý. Người không hề biết về nhãn kia vẫn có thể bị yêu cầu ngừng sử dụng. Tuy vậy, yếu tố cố ý ảnh hưởng đến cách cơ quan có thẩm quyền và toà án nhìn nhận mức độ vi phạm, và ảnh hưởng đến cách hai bên thương lượng.
Những dấu hiệu thường được coi là gợi ý cố ý: từng là đại lý, nhân viên, đối tác của chủ nhãn; tiếp tục dùng sau khi đã nhận thư cảnh báo; bắt chước đồng thời cả tên, màu và hình; quảng cáo theo kiểu ngầm ám chỉ có liên quan đến thương hiệu kia. Người đặt tên nên tự rà xem mình có rơi vào những dấu hiệu này không.
Với chủ nhãn, chứng cứ về yếu tố cố ý cần được thu thập một cách hợp pháp và lưu giữ đầy đủ: thư từ trao đổi, ảnh chụp bao bì theo thời gian, lời nhắn của khách nhầm lẫn. Những chứng cứ này có ích cả khi thương lượng lẫn khi phải dùng đến biện pháp chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Khác một chữ cái so với nhãn đã đăng ký có bị coi là xâm phạm không?
Có thể có. Với tên dài hoặc khi cách đọc gần như giống hệt, khác một chữ cái thường không đủ để loại trừ khả năng gây nhầm lẫn. Kết luận còn phụ thuộc hàng hoá có trùng hoặc tương tự hay không và cách trình bày trên sản phẩm.
Dùng tên giống nhưng cho ngành khác hẳn thì có sao không?
Thông thường, nếu hàng hoá, dịch vụ khác hẳn về bản chất, kênh bán và người mua, khả năng bị coi là xâm phạm thấp. Ngoại lệ là nhãn hiệu nổi tiếng, được bảo vệ rộng hơn cả với hàng hoá không tương tự.
Dịch tên nhãn sang tiếng Anh có được không?
Rủi ro. Nếu người mua liên quan hiểu được nghĩa, bản dịch có thể bị coi là tương tự về ý nghĩa với nhãn gốc. Đây không phải cách an toàn để dùng lại ý tưởng của một thương hiệu đã đăng ký.
Tên khác hẳn nhưng bao bì giống sản phẩm của hãng lớn thì có bị xử lý không?
Có thể. Nếu yếu tố hình, màu được bảo hộ trong nhãn hiệu, có thể tranh chấp theo hướng nhãn hiệu. Nếu không, bắt chước cách trình bày gây nhầm lẫn vẫn có thể bị xem xét theo quy định về cạnh tranh không lành mạnh.
Làm sao biết tên mình định dùng có na ná nhãn đã đăng ký không?
Tra cứu tên cùng các biến thể không dấu, sai chính tả, bản dịch trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu và trên thị trường. Nếu thấy tên gần giống trong cùng ngành, nên đổi hướng sớm và có thể nhờ người làm nghề đánh giá trước khi nộp đơn.
Không biết có nhãn kia thì có bị coi là xâm phạm không?
Có thể vẫn bị, vì xâm phạm xét trên hành vi và khả năng gây nhầm lẫn. Việc không biết giúp bạn trong thương lượng và trong cách đánh giá mức độ, nhưng thường không miễn nghĩa vụ ngừng sử dụng khi văn bằng của bên kia hợp lệ.