Bán lại hàng chính hãng đã được đưa ra thị trường hợp pháp thì chủ nhãn về nguyên tắc không ngăn được; dùng tên hãng để giới thiệu đúng món hàng đó cũng thường được chấp nhận. Nhưng treo logo hãng làm biển hiệu, đặt tên cửa hàng theo tên hãng, hay tự xưng "đại lý chính hãng", "nhà phân phối uỷ quyền" khi không có hợp đồng là những việc có thể bị coi là xâm phạm hoặc gây nhầm lẫn.
Câu hỏi này gặp hằng ngày ở cửa hàng điện máy, mỹ phẩm, phụ tùng, đồ thể thao: bán hàng thật thì sao lại không được dùng logo? Bài phân định hai lớp quyền khác nhau, quyền bán món hàng và quyền dùng nhãn hiệu như nhận diện của cửa hàng, rồi nhìn từ phía chủ nhãn muốn giữ trật tự hệ thống phân phối.
Nguyên tắc cạn quyền: hàng đã bán ra thì lưu thông tự do
Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam có quy định để chủ sở hữu nhãn hiệu không được cấm người khác lưu thông, nhập khẩu, khai thác công dụng của sản phẩm đã được chính chủ sở hữu hoặc người được phép đưa ra thị trường một cách hợp pháp. Giới luật gọi nguyên tắc này là cạn quyền: khi món hàng chính hãng đã được bán ra lần đầu một cách hợp pháp, quyền kiểm soát việc bán lại món hàng đó của chủ nhãn coi như đã dùng hết.
Nhờ nguyên tắc này, cửa hàng mua hàng thật từ nhà phân phối, từ chợ đầu mối hay từ người bán khác rồi bán lại không cần xin phép chủ nhãn. Hàng vẫn mang nhãn của hãng là chuyện đương nhiên, và việc nêu tên hãng trong mô tả, trên kệ hàng, trong bài đăng giới thiệu sản phẩm thường cũng được chấp nhận vì đó là thông tin trung thực về món hàng.
Nguyên tắc cạn quyền có hai giới hạn hay bị quên. Một là nó chỉ áp dụng cho hàng thật đã được đưa ra thị trường hợp pháp; hàng giả, hàng chưa từng được hãng bán ra không thuộc diện này. Hai là nó áp dụng cho món hàng, không mở rộng thành quyền dùng nhãn hiệu như nhận diện của chính cửa hàng. Phần lớn tranh chấp với người bán lại nằm ở giới hạn thứ hai.
Bán hàng thật khác với tự xưng là người của hãng
Giới thiệu món hàng. "Cửa hàng có bán máy lọc nước hãng X" là thông tin trung thực về hàng hoá, thường không có vấn đề.
Mượn nhận diện của hãng. Biển hiệu lớn chỉ có logo hãng X, màu sắc trang trí y như cửa hàng chính thức của hãng, khiến người đi đường tưởng đây là cửa hàng của hãng. Đây là chỗ bắt đầu rủi ro.
Tự xưng có quan hệ hợp đồng. Các chữ "đại lý chính hãng", "nhà phân phối uỷ quyền", "trung tâm bảo hành" gắn với tên hãng là lời khẳng định về một quan hệ pháp lý. Không có hợp đồng thì đó là thông tin sai, có thể vi phạm cả quy định về cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng.
Đặt tên cửa hàng, trang bán hàng theo tên hãng. Tên cửa hàng là nhận diện của chủ thể kinh doanh. Ghép tên hãng vào đó là dùng nhãn hiệu như của mình, vượt ra ngoài việc giới thiệu món hàng.
Dùng tên hãng để kéo khách sang hàng khác. Quảng cáo dùng tên một hãng nổi tiếng để thu hút khách, rồi khi khách đến lại giới thiệu chủ yếu hàng của hãng khác hoặc hàng không rõ nguồn gốc, là cách dùng nhãn vượt quá việc giới thiệu trung thực. Nếu bạn thật sự có bán hàng của hãng đó, nên viết quảng cáo phản ánh đúng tỷ trọng và tình trạng hàng có sẵn.
Các cách dùng tên và logo hãng, từ ít rủi ro đến nhiều rủi ro
Bảng dưới sắp xếp theo mức rủi ro tăng dần, theo nguyên lý chung. Thực tế còn phụ thuộc cách trình bày cụ thể và hợp đồng với nhà phân phối nếu có.
| Cách dùng | Mức rủi ro | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nêu tên hãng trong mô tả sản phẩm, hoá đơn | Thấp | Thông tin trung thực về món hàng |
| Ảnh tự chụp sản phẩm thật, thấy nhãn của hãng trên hàng | Thấp | Nhãn nằm trên chính món hàng |
| Dùng ảnh quảng cáo, video do hãng sản xuất | Trung bình | Vấn đề chủ yếu là quyền tác giả, cần sự cho phép |
| Logo hãng trong danh sách "các hãng đang bán" trên biển | Trung bình | Phụ thuộc kích thước, cách trình bày so với tên cửa hàng |
| Biển hiệu chỉ có logo hãng, trang trí theo nhận diện của hãng | Cao | Dễ gây nhầm là cửa hàng của hãng |
| Tên cửa hàng hoặc tên trang ghép tên hãng; tự xưng đại lý, uỷ quyền | Cao | Dùng nhãn như của mình, thông tin sai về quan hệ |
Nếu bạn là đại lý chính thức, hợp đồng với hãng thường quy định rõ được dùng logo ở đâu, cỡ nào, trong bao lâu. Khi hợp đồng chấm dứt, quyền đó cũng chấm dứt; tình huống này có bài riêng.
Hàng thật nhưng đã bị thay đổi
Nguyên tắc cạn quyền bảo vệ việc bán lại món hàng như nó đã được hãng đưa ra thị trường. Khi người bán lại thay đổi món hàng, ví dụ chiết lẻ, đóng gói lại, tháo bỏ phụ kiện, sửa đổi tính năng, rồi vẫn bán dưới nhãn của hãng, câu chuyện khác đi, vì người mua có thể nhận một sản phẩm không còn đúng như hãng cung cấp mà vẫn nghĩ đó là sản phẩm của hãng.
Tương tự, hàng hết hạn sử dụng, hàng lỗi bị hãng thu hồi, hàng chỉ để trưng bày hay dùng thử mà hãng không bán ra là những trường hợp người bán nên thận trọng, vì có thể không được coi là hàng đã được đưa ra thị trường hợp pháp theo đúng nghĩa.
Những tình huống thay đổi món hàng được phân tích kỹ hơn trong bài riêng về chiết lẻ, đóng gói lại và tân trang. Ở đây chỉ cần nhớ: cạn quyền không phải tấm vé cho mọi cách xử lý hàng mang nhãn của hãng.
Ví dụ giả định: cửa hàng điện máy và hãng máy lọc nước
Ví dụ giả định: một cửa hàng điện máy ở Thái Nguyên nhập máy lọc nước hãng AQUAMIRA từ một nhà phân phối khu vực, có hoá đơn đầy đủ. Để thu hút khách, chủ cửa hàng làm biển hiệu mới với logo AQUAMIRA chiếm gần hết mặt tiền, sơn tường theo đúng màu xanh của hãng, trang mạng xã hội đặt tên "AQUAMIRA Thái Nguyên", bài đăng giới thiệu là "đại lý chính hãng duy nhất trong tỉnh".
Hãng có một đại lý chính thức khác trong tỉnh và nhận được phản ánh của khách mua máy ở cửa hàng này, mang máy đến trung tâm bảo hành rồi mới biết cửa hàng không phải đại lý. Hãng gửi thư yêu cầu cửa hàng điều chỉnh. Ở đây, quyền bán máy lọc nước thật của cửa hàng không bị tranh cãi; điều hãng phản đối là biển hiệu, tên trang và lời tự xưng.
Cách xử lý hợp lý cho cửa hàng là giữ tên riêng làm nhận diện chính, đưa logo các hãng đang bán vào một dải nhỏ phía dưới biển, đổi tên trang mạng xã hội, bỏ chữ "đại lý chính hãng duy nhất", và nói rõ với khách chế độ bảo hành áp dụng cho máy mua tại cửa hàng. Doanh thu từ máy lọc nước vẫn còn; điều mất đi chỉ là một lợi thế không chính đáng.
Nhìn từ phía hãng, cách phản ứng có chừng mực như vậy giúp giữ trật tự hệ thống phân phối mà không đẩy người bán lại hàng thật ra khỏi thị trường, vốn là kênh vẫn đang giúp sản phẩm của hãng đến tay người mua.
Phía chủ nhãn: giữ trật tự hệ thống phân phối
Chủ nhãn thường muốn kiểm soát cách thương hiệu xuất hiện trên thị trường, nhất là với hàng có giá trị cao hoặc cần tư vấn, bảo hành. Vì không ngăn được việc bán lại hàng thật, công cụ chính của chủ nhãn là hợp đồng với đại lý chính thức, việc công bố danh sách đại lý và trung tâm bảo hành, và việc phản đối những người bán tự xưng có quan hệ hợp đồng mà không có.
Chủ nhãn nên phân biệt rõ hai nhóm: người bán lại hàng thật, trình bày trung thực thì là một phần của thị trường, và việc gây khó cho họ có thể bị coi là cản trở cạnh tranh; còn người mượn nhận diện, tự xưng đại lý thì gây hại cho người tiêu dùng và cho hệ thống phân phối chính thức, đáng để lên tiếng.
Với nhóm thứ hai, thư đề nghị điều chỉnh biển hiệu, bỏ chữ "chính hãng" hoặc "uỷ quyền" thường hiệu quả. Nếu người bán còn bán lẫn hàng không rõ nguồn gốc dưới danh nghĩa đại lý, chủ nhãn có thể cần đến các biện pháp chính thức và nên thu thập chứng cứ cẩn thận trước.
Cửa hàng bán lại hàng chính hãng nên làm gì
Để bán hàng thật mà không vướng tranh chấp về nhãn hiệu, người bán lại có thể làm theo các bước sau:
- Giữ hoá đơn, chứng từ nhập hàng cho thấy nguồn gốc hàng thật; đây là chứng cứ quan trọng nhất nếu bị nghi ngờ.
- Đặt tên cửa hàng và làm biển hiệu theo nhận diện riêng của bạn; tên các hãng nếu có chỉ là phần phụ.
- Không dùng chữ "đại lý chính hãng", "uỷ quyền", "trung tâm bảo hành" khi không có hợp đồng tương ứng.
- Tự chụp ảnh sản phẩm; nếu muốn dùng ảnh, video quảng cáo của hãng, hãy xin phép bằng văn bản.
- Thông tin trung thực về chế độ bảo hành: hàng của bạn được hãng bảo hành theo cách nào, hay chỉ cửa hàng bảo hành.
- Khi nhận thư từ hãng, kiểm tra yêu cầu cụ thể và điều chỉnh phần trình bày nếu hợp lý, thay vì tranh luận về quyền bán hàng thật.
Phần lớn tranh chấp giữa hãng và người bán lại có thể giải quyết bằng việc điều chỉnh biển hiệu và câu chữ quảng cáo, không cần đến biện pháp nào nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng chính hãng về bán lại có cần xin phép hãng không?
Về nguyên tắc không cần, nếu hàng đã được hãng hoặc người được phép đưa ra thị trường hợp pháp. Chủ nhãn không có quyền ngăn việc lưu thông tiếp món hàng đó. Bạn nên giữ chứng từ nguồn gốc để chứng minh khi cần.
Treo biển có logo hãng ở cửa hàng bán hàng thật có sao không?
Có thể có rủi ro, nhất là khi logo hãng chiếm vị trí chính và khiến người đi đường nghĩ đây là cửa hàng của hãng. Nên để nhận diện riêng của cửa hàng nổi bật hơn và chỉ nêu tên hãng như phần phụ.
Không có hợp đồng mà ghi "đại lý chính hãng" thì vi phạm gì?
Đó là thông tin sai về quan hệ với hãng, có thể bị coi là gây nhầm lẫn, xâm phạm hoặc cạnh tranh không lành mạnh, đồng thời vi phạm quyền được thông tin đúng của người tiêu dùng. Nên bỏ ngay những chữ này nếu không có hợp đồng.
Có được dùng ảnh quảng cáo của hãng để bán hàng không?
Ảnh, video quảng cáo là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, thường thuộc về hãng hoặc người thực hiện. Dùng mà không xin phép có thể bị khiếu nại về quyền tác giả, độc lập với vấn đề nhãn hiệu. Tự chụp ảnh sản phẩm là cách an toàn.
Hãng có cấm được cửa hàng bán giá thấp hơn giá niêm yết không?
Đây chủ yếu là câu hỏi về hợp đồng phân phối và pháp luật cạnh tranh, không phải nhãn hiệu. Với người bán không có hợp đồng với hãng, quyền nhãn hiệu không phải công cụ để ấn định giá bán lại.
Bán hàng thật nhưng đã hết hạn hoặc bị thu hồi thì sao?
Nên thận trọng. Hàng hết hạn hoặc thuộc diện thu hồi có thể không còn được coi là hàng lưu thông hợp pháp theo đúng nghĩa, và việc bán còn liên quan đến quy định về chất lượng, an toàn. Không nên bán những hàng này dưới nhãn của hãng.