Một nhãn hiệu được coi là nổi tiếng khi được bộ phận công chúng có liên quan biết đến rộng rãi trên lãnh thổ Việt Nam, và việc này phải được chứng minh bằng chứng cứ, không phải tự tuyên bố. Luật Sở hữu trí tuệ nêu tám tiêu chí để xem xét: số lượng người tiêu dùng liên quan biết đến nhãn; phạm vi lãnh thổ lưu hành; doanh số hoặc số lượng hàng bán, dịch vụ cung cấp; thời gian sử dụng liên tục; uy tín rộng rãi; số quốc gia bảo hộ; số quốc gia công nhận nổi tiếng; và giá chuyển nhượng, li-xăng hoặc giá trị góp vốn của nhãn.
Bài này không bàn chuyện nhãn nào "đủ nổi tiếng", vì đó là đánh giá của cơ quan có thẩm quyền trong từng vụ việc. Bài đi vào việc chủ nhãn kiểm soát được: gom chứng cứ gì cho từng tiêu chí, chứng cứ nào thuyết phục, chứng cứ nào yếu, và sắp xếp hồ sơ thế nào cho người đánh giá đọc được. Ví dụ trong bài đều là giả định.
Nổi tiếng được xét khi nào, ai xét
Việt Nam không có thủ tục nộp đơn để nhận một văn bằng riêng ghi "nhãn hiệu nổi tiếng". Tình trạng nổi tiếng được xem xét khi chủ nhãn viện dẫn trong một vụ việc cụ thể: phản đối một đơn đăng ký của người khác, yêu cầu huỷ bỏ một văn bằng đã cấp, yêu cầu xử lý hành vi xâm phạm, hoặc trong tranh chấp tại toà án. Cơ quan giải quyết vụ việc đó, như Cục Sở hữu trí tuệ, cơ quan xử lý vi phạm hay toà án, đánh giá chứng cứ trong phạm vi vụ việc.
Hệ quả thực tế là chủ nhãn thường cần hồ sơ chứng minh vào lúc bất ngờ, khi phát hiện một đơn đáng ngại trên công báo và chỉ còn thời hạn ngắn để phản đối. Doanh nghiệp nào đợi đến lúc đó mới đi gom chứng cứ của mười năm thường làm không kịp, hoặc nộp một hồ sơ rời rạc. Vì vậy việc chuẩn bị nên làm từ trước, như một phần của quản trị nhãn hiệu.
Một nhãn đã từng được công nhận nổi tiếng trong một vụ việc là chứng cứ có giá trị cho các vụ sau, nhưng không phải tấm vé vĩnh viễn. Danh tiếng có thể suy giảm, và bên kia trong vụ sau có quyền phản bác. Chủ nhãn nên tiếp tục cập nhật hồ sơ sau mỗi vụ.
Tám tiêu chí và loại chứng cứ phù hợp
Bảng dưới đặt mỗi tiêu chí cạnh các loại chứng cứ thường dùng. Luật không đòi phải đạt đủ cả tám; cơ quan đánh giá xem xét tổng thể. Nhưng tiêu chí nào có chứng cứ mạnh thì nên trình bày kỹ.
| Tiêu chí | Chứng cứ thường dùng | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Người tiêu dùng liên quan biết đến nhãn | Khảo sát độc lập về mức độ nhận biết, số lượng khách hàng, thành viên chương trình khách hàng | Khảo sát phải có phương pháp, mẫu, đơn vị thực hiện rõ ràng |
| Phạm vi lãnh thổ lưu hành | Danh sách đại lý, điểm bán, hợp đồng phân phối theo tỉnh, hoá đơn vận chuyển | Trình bày theo 34 tỉnh, thành hiện hành; tài liệu cũ chú thích địa danh cũ |
| Doanh số, số lượng bán | Báo cáo tài chính đã kiểm toán, xác nhận doanh thu theo nhãn, số liệu xuất kho | Tách được doanh số của riêng nhãn, không gộp cả công ty |
| Thời gian sử dụng liên tục | Hoá đơn, bao bì, quảng cáo theo từng năm, ảnh sản phẩm có ngày | Không để năm nào trống chứng cứ |
| Uy tín rộng rãi | Bài báo độc lập, giải thưởng, xếp hạng của tổ chức uy tín | Ưu tiên nguồn độc lập; tài liệu tự phát hành có giá trị thấp hơn |
| Số quốc gia bảo hộ | Bản sao văn bằng nước ngoài, danh sách đăng ký quốc tế | Kèm bản dịch khi cần |
| Số quốc gia công nhận nổi tiếng | Quyết định, bản án ở nước ngoài công nhận nổi tiếng | Kèm bản dịch và thông tin vụ việc |
| Giá chuyển nhượng, li-xăng, góp vốn | Hợp đồng li-xăng, báo cáo định giá, hồ sơ góp vốn bằng nhãn hiệu | Thông tin bí mật kinh doanh có thể xin bảo mật khi nộp |
Với doanh nghiệp chỉ hoạt động trong nước, hai tiêu chí về quốc gia thường trống. Điều đó không loại trừ khả năng được công nhận nếu các tiêu chí còn lại mạnh, nhất là mức độ nhận biết, phạm vi lưu hành và thời gian sử dụng.
Chứng cứ mạnh và chứng cứ yếu
Mạnh: số liệu do bên thứ ba xác nhận. Báo cáo tài chính đã kiểm toán, khảo sát do đơn vị nghiên cứu thị trường độc lập thực hiện, bài viết của báo chí độc lập. Người đánh giá tin những gì không do chủ nhãn tự viết.
Mạnh: chứng cứ có thời gian rõ ràng và liên tục. Một chuỗi bao bì, quảng cáo, hoá đơn trải đều qua các năm cho thấy sử dụng liên tục, thuyết phục hơn một tập dày nhưng dồn vào hai năm gần nhất.
Yếu: tài liệu tự phát hành. Hồ sơ năng lực, tờ rơi, trang giới thiệu do chính doanh nghiệp làm có giá trị bổ trợ, khó đứng một mình.
Yếu: số liệu không tách được theo nhãn. Doanh thu toàn công ty khi công ty có nhiều nhãn không cho biết riêng nhãn đang xét chiếm bao nhiêu. Cần bảng tách hoặc xác nhận của kiểm toán.
Yếu: số lượt theo dõi mạng xã hội trần trụi. Con số lượt theo dõi dễ bị nghi ngờ về chất lượng. Nếu dùng, nên kèm phân tích tương tác và nguồn khách, và coi đây là chứng cứ phụ.
Sắp xếp hồ sơ để người đánh giá đọc được
Một hồ sơ chứng minh nổi tiếng có thể dày hàng nghìn trang. Hồ sơ dày mà không có lối đọc thì người đánh giá khó thấy được điểm mạnh. Cách sắp xếp gợi ý:
- Bản tóm tắt lập luận: vài trang nêu nhãn, chủ sở hữu, sản phẩm, công chúng liên quan và vì sao nhãn được biết đến rộng rãi, viện dẫn từng tiêu chí kèm số thứ tự chứng cứ.
- Mục lục chứng cứ: đánh số liên tục, mỗi chứng cứ ghi nguồn, ngày, nội dung chứng minh tiêu chí nào.
- Chứng cứ theo tiêu chí: mỗi tiêu chí một phần, mạnh nhất đặt trước.
- Bảng số liệu tổng hợp: doanh số, điểm bán, chi phí quảng cáo theo năm, có chú thích nguồn.
- Bản dịch và xác nhận: tài liệu tiếng nước ngoài kèm bản dịch; tài liệu cần xác nhận thì làm đủ thủ tục theo yêu cầu của cơ quan tiếp nhận.
Hồ sơ này nên được cập nhật hằng năm, không chỉ làm khi có vụ việc. Doanh nghiệp có thể giao cho bộ phận pháp chế hoặc marketing giữ một thư mục chứng cứ theo năm, thêm tài liệu mỗi quý.
Xác định đúng "công chúng có liên quan"
Sau lần sửa đổi năm 2022, luật nói về việc nhãn được bộ phận công chúng có liên quan biết đến rộng rãi. Bộ phận công chúng có liên quan là người tiêu dùng thực tế hoặc tiềm năng của sản phẩm mang nhãn, người tham gia phân phối, và giới kinh doanh liên quan. Một nhãn thiết bị chuyên dụng cho bệnh viện có thể rất nổi tiếng trong giới y tế mà người đi chợ không biết.
Xác định đúng công chúng liên quan quyết định cách làm khảo sát nhận biết. Khảo sát người đi đường về một nhãn máy công nghiệp cho kết quả thấp và vô nghĩa; khảo sát kỹ sư, chủ xưởng trong ngành mới phản ánh đúng. Ngược lại, nhãn hàng tiêu dùng phổ thông cần mẫu khảo sát rộng, nhiều vùng.
Trong hồ sơ, nên có một đoạn lập luận riêng định nghĩa công chúng liên quan của nhãn, giải thích vì sao chọn nhóm đó, rồi mới trình bày khảo sát và các chứng cứ khác. Người đánh giá có thể không đồng ý, nhưng ít nhất họ thấy logic của chủ nhãn.
Ví dụ giả định: nhãn máy bơm nông nghiệp gom hồ sơ mười năm
Một doanh nghiệp giả định ở Cần Thơ bán máy bơm nước cho nông dân vùng đồng bằng đã mười năm dưới một nhãn tự đặt. Người thành phố hầu như không biết nhãn này, nhưng ở các đại lý vật tư nông nghiệp từ An Giang tới Cà Mau, nhãn gần như ai cũng nhắc tên. Một ngày, doanh nghiệp thấy trên công báo một đơn đăng ký chữ gần giống cho phân bón, do một công ty khác nộp.
Phân bón và máy bơm không phải hàng tương tự theo nghĩa hẹp, nên doanh nghiệp cần lập luận nổi tiếng. Hồ sơ được dựng quanh công chúng liên quan là nông dân và đại lý vật tư nông nghiệp: khảo sát nhận biết tại các đại lý do một đơn vị độc lập thực hiện, danh sách đại lý theo tỉnh, doanh số theo năm tách riêng cho nhãn, ảnh bao bì và quảng cáo trên đài địa phương qua từng năm.
Doanh nghiệp không có chứng cứ bảo hộ ở nước ngoài, cũng không có hợp đồng li-xăng. Họ không cố lấp hai ô đó bằng tài liệu yếu, mà dồn sức vào các tiêu chí đang mạnh. Kết quả vụ việc tuỳ đánh giá của cơ quan có thẩm quyền, nhưng một hồ sơ có lối đọc rõ ràng như vậy cho người đánh giá đủ cơ sở để xem xét nghiêm túc.
Khi nào cần người làm nghề
Chứng minh nổi tiếng gần như luôn diễn ra trong bối cảnh tranh chấp, có bên đối lập phản bác chứng cứ. Đây là việc nên có người làm nghề đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư sở hữu trí tuệ đi cùng, nhất là ở khâu lập luận và chọn chứng cứ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có đánh giá ban đầu về độ mạnh của hồ sơ trước khi quyết định theo đuổi vụ việc.
Người làm nghề cũng không thể bảo đảm nhãn được công nhận. Điều họ giúp được là đặt chứng cứ đúng tiêu chí, phát hiện chỗ trống sớm, và tránh những lập luận quá đà làm giảm độ tin cậy của cả hồ sơ. Một hồ sơ khiêm tốn nhưng chắc thường thuyết phục hơn một hồ sơ phóng đại.
Doanh nghiệp vừa và nhỏ đang có nhãn được biết rộng trong một ngành hẹp đừng tự loại mình khỏi cuộc chơi. Nổi tiếng là khái niệm gắn với công chúng liên quan; với chứng cứ tốt về đúng nhóm công chúng đó, nhãn của doanh nghiệp nhỏ vẫn có cơ sở để viện dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nộp đơn riêng để được công nhận nhãn hiệu nổi tiếng không?
Theo cách tiếp cận hiện nay, không có văn bằng riêng cấp cho nhãn nổi tiếng. Tình trạng nổi tiếng được xem xét khi chủ nhãn viện dẫn trong một vụ việc như phản đối đơn, yêu cầu huỷ bỏ văn bằng, xử lý xâm phạm hay tranh chấp. Bạn nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành của Cục nếu có thay đổi.
Nhãn hiệu chưa đăng ký có được công nhận nổi tiếng không?
Có thể. Nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ mà không phụ thuộc vào việc đăng ký. Tuy vậy, đăng ký vẫn được khuyến nghị vì giúp chứng minh quyền dễ hơn trong mọi tình huống, kể cả khi tình trạng nổi tiếng chưa được công nhận.
Khảo sát nhận biết nên do ai thực hiện?
Nên do đơn vị nghiên cứu thị trường độc lập có phương pháp rõ ràng thực hiện, với mẫu khảo sát là công chúng liên quan của nhãn. Khảo sát do chính doanh nghiệp tự làm có giá trị thấp hơn vì dễ bị cho là thiếu khách quan.
Thời gian sử dụng bao lâu thì đủ để nổi tiếng?
Luật không đặt con số cố định. Thời gian sử dụng liên tục chỉ là một trong tám tiêu chí và được xem cùng các tiêu chí khác. Một nhãn mới vài năm nhưng phủ khắp thị trường vẫn có thể được xem xét, còn nhãn lâu năm mà phạm vi hẹp thì khó hơn.
Có cần đủ tám tiêu chí mới được công nhận không?
Không có yêu cầu phải đạt đủ cả tám. Cơ quan có thẩm quyền đánh giá tổng thể chứng cứ trong từng vụ việc. Doanh nghiệp trong nước thường không có chứng cứ về bảo hộ ở nước ngoài, nhưng có thể bù bằng chứng cứ mạnh ở các tiêu chí còn lại.
Chi phí quảng cáo có phải là chứng cứ tốt không?
Chi phí quảng cáo có giá trị khi kèm chứng cứ về kênh, phạm vi, thời gian và kết quả tiếp cận. Con số chi phí đơn thuần chỉ cho thấy doanh nghiệp bỏ tiền ra, chưa cho thấy công chúng liên quan đã biết đến nhãn.