Thành viên của một tổ chức hoàn toàn có thể dùng đồng thời nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu riêng của mình trên cùng một sản phẩm, miễn là cách trình bày theo đúng quy chế của tổ chức và nhãn riêng không trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn chung. Nhãn tập thể thuộc tổ chức; nhãn riêng thuộc thành viên. Hai quyền tách biệt, và chính sự tách biệt đó quyết định chuyện gì xảy ra khi thành viên rời đi.
Bài này viết cho hộ sản xuất đang phân vân có nên đăng ký nhãn riêng khi đã được dùng nhãn chung, và cho ban quản lý tổ chức cần đặt luật trình bày trên bao bì sao cho khách nhận ra cả hai lớp thông tin mà không rối.
Hai lớp nhãn nói hai điều khác nhau
Nhãn tập thể trả lời câu hỏi "sản phẩm này thuộc nhóm nào, tuân theo luật chung nào". Nhãn riêng trả lời "trong nhóm đó, ai làm ra sản phẩm này". Khách hàng mua lần đầu thường tin vào lớp thứ nhất; khách quay lại thường nhớ lớp thứ hai. Một hộ làm tốt hơn mặt bằng chung có lý do chính đáng để muốn khách nhớ tên mình.
Về pháp lý, quyền với nhãn tập thể thuộc tổ chức; thành viên chỉ có quyền sử dụng theo quy chế, không có quyền định đoạt, không chuyển nhượng hay cho người khác dùng. Ngược lại, nhãn riêng mà thành viên đăng ký là tài sản của thành viên, họ được chuyển nhượng, cho thuê, mang theo khi rời tổ chức. Hiểu rõ hai loại quyền này giúp tránh hiểu nhầm phổ biến "nhãn chung mang tên vùng mình sống nên mình cũng có quyền với nó".
Một điểm nữa: nhãn riêng chưa đăng ký vẫn có thể được dùng, nhưng không được bảo hộ như nhãn đã có văn bằng. Hộ nào đầu tư nhiều vào tên riêng nên cân nhắc đăng ký, nhất là khi bán qua kênh mà người khác dễ sao chép.
Đăng ký nhãn riêng: những chỗ dễ va với nhãn chung
Đơn nhãn riêng của thành viên được thẩm định như mọi đơn khác, và nhãn tập thể đã đăng ký trước là một nhãn đối chứng. Những chỗ dễ bị từ chối:
- Nhãn riêng chứa nguyên phần chữ chính của nhãn tập thể, chỉ thêm một chữ nhỏ, cho cùng loại sản phẩm.
- Nhãn riêng mượn hình chính của nhãn chung, đổi màu hoặc xoay góc.
- Nhãn riêng chủ yếu là tên địa danh của vùng, thứ vốn thuộc về nhãn chung hoặc là dấu hiệu chỉ nguồn gốc mà một cá nhân khó độc chiếm.
- Nhãn riêng gợi ý rằng hộ đó là "chính gốc" hoặc "duy nhất" của vùng, dễ bị coi là gây hiểu lầm.
Cách an toàn là đặt nhãn riêng bằng một tên tự tạo hoặc tên gắn với gia đình, cơ sở, khác hẳn phần chữ của nhãn chung. Trước khi nộp, tra trên cơ sở dữ liệu của Cục hoặc trên TraCuuThuongHieu.com, và hỏi ban quản lý tổ chức xem quy chế có hạn chế gì không.
Trình bày trên bao bì: các kiểu phổ biến
Quy chế của tổ chức thường quy định vị trí, kích thước tối thiểu và cách đặt nhãn chung. Bảng dưới so ba kiểu bố trí thường thấy, với ưu nhược điểm cho cả tổ chức và thành viên.
| Kiểu bố trí | Mô tả | Hợp khi nào | Rủi ro cần để ý |
|---|---|---|---|
| Nhãn chung là chính | Nhãn chung ở mặt trước, lớn; tên hộ nhỏ ở mặt sau hoặc dưới đáy | Nhóm mới, cần xây nhận diện chung | Hộ làm tốt khó tạo khách quen riêng |
| Hai nhãn song song | Nhãn chung và nhãn riêng cùng ở mặt trước, tách vùng rõ | Nhóm đã có uy tín, thành viên có thương hiệu riêng | Bố cục rối nếu không quy định khoảng cách, tỉ lệ |
| Nhãn riêng là chính | Nhãn riêng lớn, nhãn chung dạng tem hoặc dấu nhỏ | Hộ đã mạnh, nhãn chung đóng vai bảo chứng nhóm | Nhãn chung bị lu mờ, khách không nhận ra nhóm |
Dù chọn kiểu nào, quy chế nên quy định không được ghép hai nhãn thành một khối liền, vì khi đó khách và cả cơ quan thẩm định khó tách đâu là nhãn của ai. Cũng không được sửa mẫu nhãn chung cho "hợp" với bao bì riêng; mẫu nhãn chung phải giữ đúng như đã đăng ký.
Khi thành viên rời tổ chức
Mất quyền dùng nhãn chung từ ngày rời. Quy chế nên ghi rõ ngày nào quyền chấm dứt và thời gian chuyển tiếp để tiêu thụ hàng đã đóng gói, nếu có. Sau mốc đó, tiếp tục dùng là xâm phạm quyền của tổ chức.
Giữ nguyên nhãn riêng đã đăng ký. Nhãn riêng là tài sản của hộ đó. Đây là lý do nhiều hộ muốn đăng ký nhãn riêng ngay từ đầu: rời nhóm không đồng nghĩa với mất hết công xây dựng tên tuổi.
Không được tiếp tục ám chỉ là thành viên. Câu như "sản phẩm của hợp tác xã X" trên bao bì cũ hay trên trang bán hàng phải được gỡ. Để lại có thể bị coi là gây nhầm lẫn về nguồn gốc.
Thu hồi tem và bao bì in sẵn. Tổ chức nên kiểm kê và thu lại phần còn dư. Bao bì in sẵn cả hai nhãn là khó xử nhất; quy chế nên dự liệu cách giải quyết, ví dụ dán đè hoặc huỷ có biên bản.
Lợi ích và rủi ro cho cả hai phía
Với tổ chức, cho phép thành viên dùng nhãn riêng song song làm nhóm hấp dẫn hơn với hộ làm tốt, giảm áp lực "hoà tan" khiến các hộ giỏi rời nhóm. Rủi ro là nhãn chung bị lu mờ, và trong trường hợp xấu, một hộ dùng nhãn chung như bàn đạp rồi tách ra kéo theo khách hàng.
Với thành viên, dùng nhãn chung giúp vào được các kênh mà một hộ đơn lẻ khó vào, như chuỗi siêu thị, hội chợ, chương trình xúc tiến của địa phương. Rủi ro là uy tín của hộ gắn với hành vi của các hộ khác: nếu nhóm có bê bối chất lượng, khách có thể quay lưng cả với những hộ làm đúng.
Một thoả thuận tốt là thoả thuận hai bên cùng nhìn thấy những rủi ro này trước, ghi vào quy chế những gì cần ghi, và không cố giải quyết mọi chuyện bằng cách cấm đoán. Cấm thành viên có nhãn riêng thường chỉ làm họ đăng ký ngầm hoặc rời đi sớm hơn.
Ví dụ giả định: hợp tác xã cà phê và ba hộ thành viên
Một hợp tác xã cà phê giả định ở Đắk Lắk có nhãn hiệu tập thể là một hình bông cà phê cách điệu kèm tên tự đặt. Hợp tác xã có ba nhóm thành viên. Nhóm thứ nhất bán cà phê nhân cho doanh nghiệp rang xay, họ chỉ cần nhãn chung trên bao tải để chứng minh nguồn. Nhóm thứ hai rang xay nhỏ và bán lẻ ở chợ, họ dùng bao bì in sẵn của hợp tác xã. Nhóm thứ ba là hai hộ đã có quán và khách quen ở Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi hộ có tên riêng đã đăng ký.
Quy chế của hợp tác xã cho phép cả ba kiểu bố trí ở bảng trên, nhưng mỗi kiểu có một mẫu bao bì được ban quản lý duyệt. Hai hộ ở nhóm ba dùng kiểu nhãn riêng là chính, nhãn chung ở dạng tem tròn mặt sau, kèm dòng giới thiệu hợp tác xã. Họ được tự in bao bì nhưng tem nhãn chung vẫn phải nhận từ hợp tác xã theo sản lượng đăng ký.
Hai năm sau, một trong hai hộ rời hợp tác xã vì muốn mua thêm cà phê từ vùng khác để phối trộn. Nhờ quy chế đã ghi trước, mọi việc diễn ra gọn: hộ đó trả lại tem chưa dùng, có ba tháng để bán hết hàng đã đóng gói, gỡ dòng giới thiệu hợp tác xã trên trang bán hàng, và tiếp tục kinh doanh bằng nhãn riêng của mình. Không ai phải ra toà, và khách của hộ đó vẫn tìm được họ qua tên riêng.
Bán online: tên gian hàng, ảnh sản phẩm và nhãn chung
Trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, nhãn chung dễ bị dùng sai hơn ngoài chợ. Thành viên đặt tên gian hàng trùng với nhãn chung, khiến khách tưởng đó là gian hàng chính thức của cả tổ chức. Hoặc ảnh sản phẩm trên gian hàng vẫn là ảnh bao bì có nhãn chung từ hồi còn là thành viên.
Quy chế nên có vài dòng cho kênh online: thành viên không được đặt tên gian hàng chỉ gồm nhãn chung; được ghi là thành viên của tổ chức trong phần giới thiệu khi đang có quyền; phải cập nhật ảnh và mô tả trong thời hạn nhất định sau khi rời tổ chức. Tổ chức, nếu muốn có gian hàng chính thức, nên tự mở và đứng tên tổ chức.
Với thành viên, gian hàng mang tên riêng là cách bền vững nhất: nhãn chung xuất hiện trên bao bì và trong mô tả để bảo chứng nguồn gốc, còn khách quen theo dõi tên riêng. Cách này cũng giúp xử lý gọn khi sàn yêu cầu chứng minh quyền dùng nhãn, vì thành viên chỉ cần xuất trình giấy xác nhận quyền dùng nhãn chung từ tổ chức kèm văn bằng nhãn riêng của mình.
Câu hỏi nên đặt trước khi in bao bì
Trước khi in một lô bao bì có cả hai nhãn, thành viên nên kiểm lại: nhãn chung có đúng mẫu đã đăng ký, đúng tỉ lệ theo quy chế không; nhãn riêng đã có văn bằng hay đang chờ, nếu đang chờ thì có nên in số lượng nhỏ trước không; các thông tin bắt buộc khác của nhãn hàng hoá (tên hàng, thành phần, hạn dùng, cơ sở chịu trách nhiệm) có đủ không. Nhãn hàng hoá và nhãn hiệu là hai nghĩa vụ khác nhau, đừng để thiết kế nhãn hiệu chiếm chỗ của thông tin bắt buộc.
Ban quản lý tổ chức nên có một bước duyệt mẫu bao bì của thành viên trước khi in số lượng lớn. Việc này mất vài ngày nhưng tránh được cả lô hàng in sai mẫu nhãn chung, thứ mà sau đó tổ chức phải yêu cầu thu hồi nếu muốn giữ kỷ luật quy chế.
Cuối cùng, lưu một bản mẫu bao bì đã duyệt kèm ngày tháng. Bản này vừa là bằng chứng sử dụng nhãn chung, vừa là bằng chứng sử dụng nhãn riêng, có ích cho cả hai bên nếu sau này có tranh chấp với người ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên có được đăng ký nhãn riêng có chứa tên vùng không?
Có thể gặp khó. Tên vùng gắn với đặc sản thường là phần chung của cả nhóm, và một cá nhân khó độc chiếm. Nếu tên vùng chỉ là phần phụ mô tả nguồn gốc, đơn có thể yêu cầu không bảo hộ riêng phần đó. Nên dựa phần chính của nhãn riêng vào một yếu tố tự tạo.
Tổ chức có được cấm thành viên dùng nhãn riêng không?
Tổ chức có thể đặt điều kiện trình bày nhãn chung trong quy chế, và thành viên chấp nhận khi tham gia. Tuy nhiên cấm hẳn việc dùng nhãn riêng thường gây phản ứng, và nhãn riêng của thành viên vẫn là quyền của họ khi họ không dùng nhãn chung.
Nhãn riêng có thể đăng ký đứng tên tổ chức thay vì thành viên không?
Có thể nếu hai bên thoả thuận, nhưng khi đó nhãn thuộc tổ chức và thành viên chỉ được dùng theo thoả thuận. Điều này cần cân nhắc kỹ vì khi thành viên rời đi, họ không mang theo được nhãn mà họ đã gây dựng.
Có cần ghi chữ nhãn hiệu tập thể trên bao bì không?
Luật không bắt buộc ghi chữ đó. Nhiều tổ chức ghi một dòng nhỏ giới thiệu nhãn chung là nhãn hiệu tập thể của tổ chức, giúp khách hiểu và cũng nhắc người ngoài rằng nhãn có chủ. Nội dung dòng này nên được thống nhất trong quy chế.
Nếu nhãn chung bị chấm dứt hiệu lực thì nhãn riêng có bị ảnh hưởng không?
Về pháp lý, nhãn riêng đã đăng ký của thành viên vẫn còn hiệu lực độc lập. Ảnh hưởng chủ yếu là ở thị trường: bao bì có nhãn chung phải thay, và khách có thể đặt câu hỏi. Đây là lý do thành viên nên xây tên riêng song song.